Europa wchodzi w zimę z rekordowo niskimi zapasami gazu

Pełny tekst

Zablokowany Ormuz, uszkodzony saudyjski ropociąg i ograniczone dostawy LNG z Kataru nałożyły się na siebie tuż przed sezonem grzewczym. Efektem jest, że Europa wchodzi w zimę z rekordowo niskimi jak na tę porę zapasami gazu. Co więcej, rośnie presja cenowa na paliwa, a co za tym idzie na przemysł oraz gospodarstwa domowe.

Europejski rynek energii znów znalazł się w stanie alarmowym. Po szoku wywołanym utratą rosyjskiego gazu kontynent mierzy się z nowym, bardziej złożonym kryzysem. Konflikt wokół Iranu ograniczył żeglugę przez Cieśninę Ormuz, zakłócił eksport ropy z Zatoki Perskiej. Ponadto wstrzymał znaczną część katarskich dostaw skroplonego gazu ziemnego.

Sytuację pogorszył atak na saudyjski rurociąg East-West Pipeline, kluczową trasę pozwalającą przesyłać ropę na wybrzeże Morza Czerwonego z pominięciem Ormuzu. Przed wyłączeniem magistrala transportowała 4–5 mln baryłek dziennie, czyli około 4–5 proc. światowej podaży ropy. Jej zamknięcie odebrało rynkowi jedno z niewielu realnych obejść dla eksportu surowca z regionu.

Wąskie gardła światowej energii

Cieśnina Ormuz przez dekady była arterią globalnego handlu energią. Przed eskalacją konfliktu przepływało przez nią około jednej piątej światowej podaży ropy. Dziś ruch tankowców jest silnie ograniczony, a ryzyko ataków i wysokie koszty ubezpieczenia zmieniły trasę w obszar o charakterze niemal wojennym.

Dla Europy znaczenie ma nie tylko ropa. Zamknięcie cieśniny Ormuz blokuje również eksport LNG z Kataru i Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Według danych cytowanych przez Reutersa ograniczenia te mogą oznaczać utratę 36 mln ton podaży LNG w skali roku. Jest to uderzenie w rynek. Co więcej, po odejściu Europy od rosyjskiego gazu rynek stał się znacznie bardziej zależny od dostaw drogą morską.

Kryzys nie kończy się jednak w Zatoce Perskiej. Presję na szlaki handlowe zwiększa pogorszenie bezpieczeństwa wokół Bab al-Mandab, bramy do Morza Czerwonego i Kanału Sueskiego. Efekt to kumulacja ryzyka: ropa ma trudności z opuszczeniem Zatoki. Natomiast jej alternatywna droga przez saudyjski port Janbu również została podważona.

Ropa drożeje, ale problemem jest diesel

Ceny ropy stały się najbardziej widocznym barometrem napięcia. Brent zbliżał się w połowie września do 110 USD za baryłkę, choć później spadł poniżej 100 USD w oczekiwaniu na możliwe częściowe wznowienie pracy saudyjskiej magistrali. Taka korekta nie usuwa jednak strukturalnego problemu. W rezultacie rynek pozostaje zależny od ograniczonej liczby szlaków, instalacji przeładunkowych i rafinerii.

Dla konsumentów i firm ważniejsza od notowań ropy może być sytuacja na rynku paliw gotowych, przede wszystkim oleju napędowego. To diesel napędza transport drogowy, logistykę, rolnictwo, budownictwo i część przemysłu. Jego rekordowe ceny w USA — przekraczające 6 USD za galon już po zamknięciu saudyjskiego rurociągu — są sygnałem. Wskazują, że niedobór przerabia się szybko na koszt całego łańcucha dostaw.

Europa jest szczególnie wrażliwa, ponieważ wyższy koszt diesla podnosi ceny nie tylko na stacjach paliw. Droższy transport zwiększa koszty dostaw żywności, dóbr konsumpcyjnych i materiałów przemysłowych. Gospodarka, która ledwie odzyskała równowagę po inflacyjnym szoku energetycznym z lat 2022–2023, staje wobec ryzyka kolejnej fali presji kosztowej.

Zima zaczyna się w magazynach

Największe zagrożenie dla Europy dotyczy gazu. Unijne magazyny były w połowie września wypełnione mniej więcej w dwóch trzecich. Cel UE zakłada osiągnięcie 80 proc. pojemności przed grudniem. Reuters wskazuje, że poziom około 67 proc. jest rekordowo niski jak na ten moment roku.

To nie oznacza automatycznie fizycznego braku gazu, lecz wyraźnie zmniejsza margines bezpieczeństwa. Magazyny są buforem na okres gwałtownie rosnącego zimowego popytu, spadku produkcji energii z części źródeł odnawialnych oraz ewentualnych przerw w imporcie. Gdy bufor jest niski, każde ochłodzenie, awaria infrastruktury albo wzrost azjatyckiego popytu na LNG może gwałtownie podbić ceny.

Europejski benchmark gazowy TTF wzrósł z około 30 euro za MWh przed konfliktem do około 80 euro za MWh. To nadal zdecydowanie mniej niż ekstremalne poziomy przekraczające 300 euro za MWh z 2022 roku. Jednak jest to wystarczająco dużo, by ponownie pogorszyć konkurencyjność energochłonnego przemysłu.

Katar przestaje być pewnym dostawcą

Katar odpowiada zwykle za około jedną piątą globalnej podaży LNG, a dla Europy stał się jednym z filarów dywersyfikacji po ograniczeniu importu z Rosji. Obecne zakłócenia mają więc znaczenie większe, niż sugerowałby udział Kataru w bieżącej strukturze unijnego importu.

Reuters szacuje, że normalizacja katarskich dostaw do Europy może nastąpić dopiero w pierwszym kwartale 2027 roku — i nawet ten termin pozostaje niepewny. Jeśli dostawy pozostaną mocno ograniczone, UE może potrzebować dodatkowych 16 mld m³ LNG kupionego na rynku spot. To wolumen odpowiadający niemal 5 proc. rocznego zapotrzebowania gazowego Unii.

Konkurencja o dostępne ładunki będzie szczególnie ostra między Europą a Azją Północno-Wschodnią. Azjatyckie ceny spot LNG już zbliżyły się do 30 USD za mln BTU, niemal trzykrotnie przekraczając poziomy sprzed wojny. Branża ostrzega, że wyjątkowo chłodna zima mogłaby wywindować ceny do 40 USD za mln BTU.

Przemysł ponownie na pierwszej linii

Najbardziej narażone są sektory, których koszty energii stanowią dużą część kosztów produkcji: chemia, nawozy, hutnictwo, ceramika, szkło, papier oraz produkcja materiałów budowlanych. Wyższe ceny gazu i energii elektrycznej mogą oznaczać ograniczanie produkcji, przesuwanie inwestycji poza Europę albo powrót do żądań pomocy publicznej.

Polska pozostaje wystawiona na dwa kanały ryzyka. Po pierwsze, droższa ropa i diesel bezpośrednio uderzają w transport, rolnictwo oraz inflację. Po drugie, choć struktura dostaw gazu jest dziś bardziej zdywersyfikowana niż przed 2022 rokiem, polska gospodarka funkcjonuje w ramach wspólnego europejskiego rynku energii. Wzrost notowań TTF, konkurencja o LNG i pogorszenie sytuacji niemieckiego przemysłu szybko przenoszą się na krajowe ceny oraz handel.

To również test dla polityki energetycznej. Infrastruktura LNG, połączenia międzysystemowe, magazyny gazu, elastyczne źródła mocy i oszczędzanie energii nie są już wyłącznie elementami długoterminowej transformacji. Stają się narzędziami bezpieczeństwa gospodarczego.

Rynki nie wyceniają jeszcze pełnej skali ryzyka

Spadek cen Brent po informacjach o możliwym wznowieniu przepływu przez saudyjski rurociąg pokazuje, że inwestorzy nadal liczą na częściową normalizację. Jednak działający rurociąg nie rozwiązuje problemu. Nie przywraca bezpieczeństwa żeglugi przez Ormuz, nie odblokowuje szybko katarskiego LNG i nie usuwa ryzyka kolejnych ataków na infrastrukturę oraz statki.

Europa ma dziś więcej terminali LNG, lepsze połączenia gazowe i większe doświadczenie w zarządzaniu kryzysem niż w 2022 roku. Jednocześnie wchodzi w sezon grzewczy z niższymi rezerwami, droższym paliwem oraz mniejszą przestrzenią do absorbowania kolejnego szoku.

Najbliższe miesiące zależą przede wszystkim od trzech zmiennych: trwałości ograniczeń w Ormuzie, tempa odbudowy saudyjskich możliwości eksportowych oraz temperatur w Europie i Azji. Jeśli konflikt będzie się przedłużał, a zima okaże się chłodna, kryzys paliwowy może szybko przekształcić się w pełnoskalowy kryzys kosztów energii — z konsekwencjami dla inflacji, przemysłu i stabilności politycznej kontynentu.

BA/S