Dieta jako wsparcie leczenia choroby dwubiegunowej — co pokazują badania?

Pełny tekst

Pewnego dnia, gdy nastoletnia Julianne Armijo wracała do domu z lekcji gry na skrzypcach, ogarnęła ją głęboka rozpacz . Lekarze myśleli, że to depresja, jednak w wieku 20 i 30 lat jej stany obniżonego nastroju zaczęły przeplatać się z epizodami manii , co ostatecznie doprowadziło do właściwej diagnozy: zaburzenia afektywnego dwubiegunowego (CHAD) .

Julianne z trudem poszukiwała terapii, która powstrzymałaby objawy. Nawet przy przyjmowaniu dwóch powszechnie przepisywanych leków – antydepresantu i leku przeciwdrgawkowego – epizody powracały. Podczas jednego z nich, o trzeciej nad ranem skakała po koparkach i traktorach na placu budowy, mając wrażenie, że otaczające ją drzewa iskrzą i oddychają .

Gdy leki nie działają. Przypadek Julianne Armijo

Kiedy lekarze zamienili antydepresant na lek przeciwpsychotyczny, który stłumił jej nastrój i koncentrację, 39-letnia dziś Armijo – pielęgniarka rodzinna i doktorantka pielęgniarstwa w Ann Arbor w stanie Michigan – zaczęła szukać innych rozwiązań, które pozwoliłyby jej odstawić otępiający lek .

W szkole pielęgniarskiej dowiedziała się, że dieta ketogeniczna , która eliminuje węglowodany i radykalnie zwiększa spożycie tłuszczów, od ponad wieku ogranicza napady padaczkowe u dzieci . Ponieważ padaczkę leczy się również lekami przeciwdrgawkowymi, uznała, że może tu istnieć powiązanie – w czym utwierdziły ją wczesne badania nad potencjalnym wpływem diety keto na zdrowie psychiczne . Trzy lata temu, czując, że nie ma nic do stracenia, postanowiła spróbować.

Dieta keto może odmienić życie

– Różnicę zauważyłam już w pierwszych tygodniach – mówi Julianne. – Uświadomienie sobie, że zamiast skrajnych wzlotów i upadków mogę po prostu doświadczać normalnych, ludzkich zmian nastroju , całkowicie odmieniło moje życie.

– To wcale nie jest tak niedorzeczne, jak mogłoby się wydawać. W normalnych warunkach komórki przekształcają węglowodany w cukier (glukozę), aby uzyskać energię. Jednak w wielu chorobach neurodegeneracyjnych i psychicznych – w tym w zaburzeniu dwubiegunowym, schizofrenii i chorobie Alzheimera – mózg traci zdolność do prawidłowego spalania glukozy – wyjaśnia dr Shebani Sethi , badaczka psychiatrii z Uniwersytetu Stanforda. – To tak, jakby twoje komórki głodowały, nie mogąc nic zjeść. Dlatego mózg dotknięty chorobą psychiczną może funkcjonować znacznie lepiej, gdy komórki nerwowe zamienią paliwo węglowodanowe na tłuszczowe .

Podczas gdy Julianne Armijo badała dietę ketogeniczną jako alternatywną metodę leczenia, naukowcy tacy jak dr Shebani Sethi – która sformułowała pojęcie psychiatrii metabolicznej na określenie tej rozwijającej się dziedziny – coraz częściej robili to samo. Badania wspierają stosowanie diety ketogenicznej (potocznie zwanej keto) w różnorodnych schorzeniach psychicznych. Naukowcy badają również inne sposoby wpływania na to, jak komórki mózgowe pozyskują energię i jak się regulują . Niektórzy klinicyści pozostają sceptyczni, ale wstępne dane są obiecujące .

Choroby psychiczne a metabolizm

– Nierównowaga chemiczna neuroprzekaźników, takich jak dopamina czy serotonina, od dawna była uważana za główną przyczynę wielu chorób psychicznych, ale to niepełny obraz – twierdzi dr Georgia Ede, psychiatra z Newburyport w stanie Massachusetts, która za pomocą diety keto, wspomaganej w razie potrzeby lekami, leczyła już setki pacjentów. – To, co naprawdę chcemy zrozumieć w psychiatrii metabolicznej, to przyczyna tych zaburzeń chemicznych – mówi.

Jak wskazują dr Shebani Sethi i współpracownicy na łamach „Nature Mental Health”, już w latach 20. XX wieku wiązano zaburzenia metabolizmu mózgu z chorobami psychicznymi . Badacze podkreślają, że choć relacja ta była przez lata spychana na dalszy plan, nowsze prace jednoznacznie dowodzą, iż „ ogólnoustrojowe i centralne nieprawidłowości metaboliczne wpływają na funkcjonowanie mózgu oraz zachowanie ”.

Czym jest ketoza?

Podczas gdy często zalecana dla ogólnego zdrowia dieta śródziemnomorska składa się w większości z węglowodanów – sięgających w niektórych planach żywieniowych nawet 65 procent – osoba na diecie ketogenicznej pozyskuje około 60 procent kalorii z tłuszczów, 30 procent z białka i zaledwie 10 procent z węglowodanów . Większość diet keto niemal całkowicie wyklucza zboża, słodkie owoce, rośliny strączkowe, ziemniaki i inne warzywa skrobiowe , a także większość słodkich i przetworzonych produktów.

Celem diety keto jest wprowadzenie organizmu w stan ketozy , w którym komórki przestają spalać węglowodany do celów energetycznych, a zamiast tego spalają tłuszcz . – Wątroba tnie ten tłuszcz na ketony, czyli gotowe do spalenia fragmenty, które z łatwością pokonują barierę krew-mózg i są chętnie przyjmowane przez mózg – mówi dr Georgia Ede, autorka książki „Change Your Diet, Change Your Mind”. – Kiedy mózg wykorzystuje ketony jako paliwo, przełącza się w tryb sprzyjający regeneracji – dodaje.

Badania sugerują, że dieta keto wspomaga zdrowie psychiczne

Dr Shebani Sethi buduje poparcie dla tej koncepcji za pomocą niewielkich prób klinicznych. W jej najnowszym badaniu, opublikowanym w maju, kilkadziesiąt osób z zaburzeniem afektywnym dwubiegunowym lub zaburzeniami ze spektrum schizofrenii wykazało poprawę zarówno w zakresie objawów depresyjnych, jak i funkcji poznawczych po miesiącu takiego odżywiania – znacząco większą niż osoby pozostające przy dotychczasowym sposobie żywienia.

Wyniki te nawiązują do dwóch mniejszych badań pilotażowych, które dr Shebani Sethi przeprowadziła bez grupy kontrolnej stosującej zwykłą dietę. W obu tych badaniach – jednym opublikowanym w 2024 roku, a drugim wydanym w ubiegłym roku – objawy depresji i inne symptomy psychiatryczne uległy złagodzeniu po kilku miesiącach.

Jak wynika z niewielkiego badania opublikowanego w lutym, nie każdy rezultat był jednak pozytywny . Osoby z depresją kliniczną przydzielone do diety keto na sześć tygodni wypadły tylko nieznacznie lepiej niż te na nieco zdrowszej wersji swojego normalnego planu żywieniowego.

Naukowcy podzieleni w sprawie diety keto

Wielu klinicystów nie przepisuje diety keto pacjentom psychiatrycznym. Dr Mark Taylor, psychiatra prowadzący prywatną praktykę w Edynburgu w Szkocji, przeanalizował wiedzę naukową na temat keto na potrzeby artykułu naukowego o odżywianiu i nastroju, który obecnie pisze. – Nie jestem przekonany, że istnieje przytłaczająca baza dowodów na poparcie tej metody – mówi, zaznaczając, że obecnie jej nie zaleca.

Może się to jednak zmienić w miarę napływu kolejnych wyników – zwłaszcza w przypadku pacjentów, którzy nie odczuwają ulgi lub doświadczają skutków ubocznych przy stosowaniu dotychczasowych leków. W toku jest kilkadziesiąt badań oceniających potencjalne korzyści z diety w przypadku zespołu stresu pourazowego (PTSD), zaburzeń ze spektrum autyzmu, choroby Alzheimera, zaburzeń nastroju i innych. Sama dr Shebani Sethi rozpoczyna większe badanie obejmujące 120 uczestników ze schizofrenią, zaburzeniem dwubiegunowym i ciężką depresją .

Zaburzenia metaboliczne wpływają na mózg i ciało

Częścią fascynacji psychiatrią metaboliczną jest fakt, że działa ona w obie strony . Osoby z ciężkimi zaburzeniami psychicznymi częściej chorują na schorzenia metaboliczne , podczas gdy pacjenci z problemami metabolicznymi są bardziej podatni na choroby psychiczne. W rzeczywistości osoby z insulinoopornością – stanem, w którym organizm nie potrafi prawidłowo regulować poziomu cukru we krwi – są dwukrotnie bardziej narażone na rozwój ciężkiego zaburzenia depresyjnego w porównaniu z osobami zdrowymi, jak wynika z badania śledzącego losy mieszkańców Holandii przez niemal dekadę.

Pierwszy przełomowy moment dr Shebani Sethi w zrozumieniu znaczenia metabolizmu mózgu nastąpił podczas jej praktyki medycznej, kiedy zaproponowała dietę ketogeniczną pacjentce z nadwagą, cukrzycą i lekooporną schizofrenią , aby opanować jej wagę i poziom cukru. Zarówno lekarz, jak i pacjentka były zaskoczone, gdy okazało się, że dieta złagodziła również objawy psychiatryczne , których wcześniej nie był w stanie powstrzymać żaden lek.

– Koniec końców, nasze mózgi i ciała są ze sobą połączone – mówi dr Shebani Sethi. – Zaburzenia działania insuliny utrudniają glukozie przedostawanie się do komórek mózgowych, a ketony ten problem po prostu omijają – dodaje.

Leki, mikrobiom i styl życia a metabolizm mózgu

Dieta keto nie jest jedyną interwencją badaną pod kątem wpływu na procesy metaboliczne mózgu . Dr Mark Taylor przeanalizował niedawno dużą bazę danych mieszkańców Szwecji z cukrzycą oraz zdiagnozowaną depresją lub lękiem, którzy przyjmowali leki z grupy GLP-1 w celu kontroli poziomu cukru we krwi. Osoby przyjmujące te leki miały znacznie mniej epizodów związanych ze swoim stanem psychicznym na przestrzeni kolejnych 13 lat.

– Byliśmy zaskoczeni tak silnym efektem, zwłaszcza u osób przyjmujących semaglutyd (nazwa chemiczna Ozempicu) w porównaniu z innymi lekami z grupy GLP-1 – mówi dr Mark Taylor. Zaznacza, że nie jest jasne, jak duża część tej korzyści wynika ze spadku wagi indukowanego przez lek , co z kolei poprawia samoocenę. Jednak procesy metaboliczne również prawdopodobnie biorą w tym udział, choć czy chodzi o działanie przeciwzapalne, wpływ na neuroprzekaźniki, czy coś innego – tego jeszcze nie wiemy.

Inni naukowcy badają, jak skład mikroorganizmów jelitowych wpływa na choroby psychiczne. Zeszłoroczny przegląd badań wykazał odmienne wzorce bakterii jelitowych u osób z zaburzeniem dwubiegunowym oraz potwierdził, że probiotyki i zmiany diety łagodzą niektóre objawy nastroju .

Wczesne badania nad postem przerywanym (Intermittent Fasting) – procesem, który wprowadza organizm w stan tymczasowej ketozy – wykazują, że może on redukować lęk . Inne interwencje związane ze stylem życia obejmują regularne ćwiczenia fizyczne , przy czym treningi o wysokiej intensywności są szczególnie pomocne dla metabolizmu, a także regularny i wystarczający sen , ponieważ osoby z przewlekłą bezsennością są narażone na wyższe ryzyko rozwoju depresji .

Nawet niewielkie zmiany diety mogą pomóc

Choć dr Shebani Sethi twierdzi, że ścisłe przestrzeganie diety keto przynosi największe korzyści, samo przestawienie się z bogatego w węglowodany śniadania na takie obfitujące w białko i/lub tłuszcz może dać zauważalny efekt psychologiczny .

Peter Abilla, agent ubezpieczeniowy Medicare z Salt Lake City, mówi, że jego nastoletni syn nie przestrzega diety ketogenicznej w stu procentach, ale mimo to czerpie z niej korzyści . Peter początkowo myślał, że dieta pomoże w walce z padaczką chłopca, dlatego zaproponował ją siedem lat temu, po tym jak dowiedział się o niej z podcastu o zdrowiu i sam wypróbował ten sposób odżywiania. Chłopiec, który zmagał się również z nieregularnymi wahaniami nastroju , chętnie się zgodził. – Uwielbia czerwone mięso, kurczaka, a zwłaszcza boczek – będące podstawą wielu planów keto – mówi Abilla.

Dziś grający w futbol amerykański nastolatek od czasu do czasu jada makaron i inne zakazane na keto produkty. – Jeśli keto to pewne spektrum, my jesteśmy pośrodku – mówi Abilla. Mimo to dieta ustabilizowała nastrój jego syna. (Napady padaczkowe są kontrolowane za pomocą leków). Restrykcyjny charakter diety pomaga też nastolatkowi czuć się mniej przytłoczonym , co było skutkiem ubocznym jego zaburzeń nastroju: – To dla niego wyzwalające, gdy otwiera lodówkę i dokładnie wie, co zje – mówi Abilla.

Dieta keto to nie panaceum

Niektórzy lekarze obawiają się, że dieta wysokotłuszczowa może zwiększać ryzyko chorób serca, ale dr Shebani Sethi twierdzi, że u większości jej pacjentów zdrowie układu krążenia ulega wręcz poprawie . W jej najnowszym badaniu klinicznym poziom cukru we krwi, stan zapalny oraz inne markery metaboliczne spadły – co z reguły dzieje się przy ograniczeniu węglowodanów – wyjaśnia.

Mimo to, jak dodaje, lekarze powinni regularnie zlecać badania krwi osobom stosującym tę dietę, kontrolując poziom szkodliwego cholesterolu i inne markery chorób serca. Lekarze powinni być również zaangażowani w każdą decyzję o zmniejszeniu dawki lub odstawieniu leku psychiatrycznego .

Choć wielu zwolenników diety keto spożywa dużo mięsa, Julianne Armijo woli podejście roślinne – dodaje olej kokosowy do porannej kawy i wzbogaca wieczorne sałatki o orzechy makadamia, awokado oraz tofu obficie podsmażane na oleju z awokado. Ściśle przestrzega diety , aby pozostawać w stanie ketozy.

Współpracując ze swoim lekarzem, Julianne była w stanie stopniowo odstawić lek przeciwpsychotyczny . Brak uczucia ociężałości czy wolniejszego myślenia okazał się dla niej przełomem, jak sama przyznaje: – To odmieniło moją jakość życia – w skali od jednego do dziesięciu daje mocne dziesięć. Kocham życie. Jest szczególnie podekscytowana możliwością dzielenia się swoimi pozytywnymi doświadczeniami z innymi pielęgniarkami, które w ten sposób mogą pomóc własnym pacjentom.

Mimo to Julianne jasno podkreśla, że nie jest to remedium na wszystko . Długotrwały sukces wymaga nie tylko kontrolowania tego, co je , ale także zarządzania stresem , dbania o odpowiednią ilość snu i kontakty społeczne . – Każdego dnia muszę sama sobą zarządzać i zachowywać czujność, próbując utrzymać ten spokój, który tak trudno było wywalczyć – mówi.

Źródło: National Geographic