Otwock Wielki: barokowy pałac Bielińskich i dziedzictwo Urzecza

Pełny tekst

Spis treści:

Wieś w malowniczej okolicy

Od nadrzecznej osady do szlacheckiej wsi

Historia pałacu w Otwocku Wielkim

Wspaniała ekspozycja muzealna

Inne atrakcje Otwocka Wielkiego

Obecnie Otwock Wielki kojarzony jest przede wszystkim ze wspaniałą rezydencją Bielińskich – perłą architektury barokowej. Należy jednak podkreślić, że jego znaczenie wykracza daleko poza sam zabytek. Mówimy tu bowiem o miejscowości głęboko zakorzenionej w kulturze Urzecza – unikatowego mikroregionu nad Wisłą, którego mieszkańcy przez wieki wypracowali własne tradycje, zwyczaje i sposób życia.

Wieś w malowniczej okolicy

Otwock Wielki znajduje się w województwie mazowieckim , w powiecie otwockim, na terenie gminy Karczew. Pod względem geograficznym, miejscowość ta rozciąga się w obrębie malowniczej Doliny Środkowej Wisły, na terenie mikroregionu etnograficznego Urzecze – obszaru o wybitnych walorach przyrodniczych i unikatowej tożsamości kulturowej, który rozciąga się po obu brzegach rzeki, od dawnych ujść Pilicy i Wilgi na południu, aż po warszawskie Siekierki i Saską Kępę na północy.

Od nadrzecznej osady do szlacheckiej wsi

Historia Otwocka Wielkiego sięga co najmniej średniowiecza , kiedy nadwiślańskie tereny obecnego Urzecza zaczęły być stopniowo zasiedlane przez społeczności wykorzystujące żyzne gleby pozostawiane przez regularne wylewy rzeki. Lokalizacja w Dolinie Środkowej Wisły sprzyjała rozwojowi rolnictwa, sadownictwa i gospodarki rzecznej.

Znaczenie Otwocka Wielkiego wzrosło w XVII wieku, kiedy miejscowość weszła w skład dóbr Kazimierza Ludwika Bielińskiego . Powstanie magnackiej rezydencji sprawiło, że niewielka wieś stała się miejscem odwiedzanym przez przedstawicieli elit politycznych i arystokracji Rzeczypospolitej.

Historia pałacu w Otwocku Wielkim

Badania archeologiczne wskazują, że zanim powstała wiejska rezydencja Bielińskich, na początku XVII wieku na wyspie jeziora Rokola wznosił się murowany, trójkondygnacyjny dwór obronny . Prawdziwy rozkwit miejsca nastąpił jednak pod koniec XVII wieku, gdy lokalne dobra odziedziczył Kazimierz Ludwik Bieliński herbu Junosza. Pretekstem do budowy okazałej rezydencji stały się jego zaślubiny z Ludwiką Marią Morsztynówną – córką wybitnego poety i podskarbiego wielkiego koronnego Jana Andrzeja Morsztyna.

Pałac jako arena europejskiej dyplomacji

Rezydencja Bielińskich szybko stała się tętniącym życiem salonem politycznym Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Bywał tam król Jan III Sobieski , jednak najsilniejsze piętno na historii tego miejsca odcisnął August II Mocny . Król Sas nie tylko doceniał walory tamtejszej przyrody, ale przede wszystkim pozostawał w romansie z córką gospodarzy, Marianną Bielińską . Po rozwodzie z Boguslavem Ernstem Dönhoffem, Marianna była oficjalną faworytą monarchy (w latach 1713–1719), wywierając ogromny wpływ polityczny na dworach w Warszawie i Dreźnie.

To właśnie w ustronnym pałacu w Otwocku Wielkim, w 1705 roku, król spotkał się z carem Piotrem Wielkim. Według lokalnej legendy podczas spotkania monarchowie mieli po raz pierwszy rozważać koncepcję podziału ziem Rzeczypospolitej .

Przebudowa rezydencji

W 1713 roku majątek przejął syn Kazimierza, Franciszek Bieliński , późniejszy marszałek wielki koronny. To właśnie on postanowił dostosować letnią willę do standardów całorocznej siedziby magnackiej.

W latach 1757–1763, pod kierunkiem wybitnego architekta Jakuba Fontany, pałac przeszedł gruntowną modernizację . Przeniesiono wówczas schody paradne do wnętrza budynku, dodano dwa boczne skrzydła, nowy portal główny i wybudowano oficynę folwarczną.

Kres świetności

Śmierć Franciszka Bielińskiego w 1809 roku zakończyła złoty wiek rezydencji. W tym samym roku pałac posłużył jako kwatera dla wojsk generała Michała Sokolnickiego tuż przed bitwą pod Ostrówkiem. Zadłużony majątek został zastawiony u kasztelana Jacka Jezierskiego, a w 1827 roku kupił go Jerzy Kurtz, przedstawiciel zamożnej i spolonizowanej rodziny saskiej .

Kurtzowie podjęli próbę ratowania posiadłości, jednak w 1857 roku prace remontowe wstrzymano. Ostatecznie majątek odziedziczył siostrzeniec Zygmunta Kurtza, hrabia Władysław Jezierski, i w posiadaniu jego rodziny dobra te pozostały aż do wybuchu II wojny światowej .

Pałac w rękach państwa

Po zakończeniu II wojny światowej zrujnowany obiekt został przejęty przez państwo polskie. Pod koniec lat 40. XX wieku przeprowadzono pospieszną odbudowę , drastycznie zmieniając układ ścian wewnętrznych i niszcząc wiele oryginalnych detali architektonicznych. Od 1950 roku w murach dawnego pałacu urządzono zakład poprawczy dla dziewcząt.

W latach 70. XX wieku pałac przeszedł w ręce Urzędu Rady Ministrów, który postanowił przekształcić go w luksusową i pilnie strzeżoną rezydencję rządową . Kolejna fala prac adaptacyjnych bezpowrotnie zniszczyła ocalałe zabytkowe detale wnętrz.

Grudzień 1981 roku przyniósł pałacowi kolejną, historyczną rolę. Rezydencję otoczyły kordony milicji, wojska i funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa. Obiekt stał się miejscem internowania przewodniczącego NSZZ „Solidarność” Lecha Wałęsy . Wybór padł na Otwock Wielki ze względu na jego odosobnienie i trudną do sforsowania naturalną barierę wodną.

Wspaniała ekspozycja muzealna

Dziś w murach zabytkowej rezydencji mieści się Muzeum Wnętrz . Wśród tamtejszych eksponatów szczególną uwagę zwracają dwa rokokowe fotele z połowy XVIII wieku. Ich tapicerowane obicia, wykonane precyzyjną techniką tapiserii, przedstawiają sceny z bajek Jeana de La Fontaine’a, w których zwierzęcy bohaterowie przekazują gorzką mądrość o ludzkiej naturze.

W dwukondygnacyjnej Sali Balowej znajduje się natomiast inny wyjątkowy eksponat – fortepian koncertowy marki Steinway & Sons z 1925 roku, należący niegdyś do Ignacego Jana Paderewskiego . Instrument stanowi centralną część stałej ekspozycji „Dar Paderewskiego”, na którą składają się osobiste pamiątki po wirtuozie i jego żonie Helenie, nagrody muzyczne, zdjęcia z podróży po świecie i gromadzona od 1900 roku kolekcja dalekowschodnich naczyń i orientaliów.

Inne atrakcje Otwocka Wielkiego

Pałac otoczony jest rozległym parkiem krajobrazowym , który łagodnie przechodzi w naturalne brzegi jeziora Rokola. Akwen ten powstał w dawnym starorzeczu Wisły i zachował swój dziki, nieregularny charakter.

W sąsiednim Anielinie znajduje się Muzeum Ziemi Otwockiej im. Michała Elwiro Andriollego. Placówka prezentuje kilka tysięcy eksponatów związanych z historią regionu.

Z kolei w Karczewie można znaleźć zabytkowy żydowski cmentarz z zachowanymi ok. 1200 nagrobkami. Ciekawą atrakcją, zlokalizowaną w tej samej miejscowości, jest też kościół św. Wita – zabytkowa świątynia rzymskokatolicka, w której wnętrzu można podziwiać barokową kazalnicę w kształcie łodzi i zabytkową chrzcielnicę.

Nasz autor

Artur Białek

Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.