Testament Krzywoustego: genialny plan, który rozpadł się przez „czynnik ludzki"

Pełny tekst

W powszechnej świadomości testament Bolesława Krzywoustego postrzegany jest jako wielka polityczna katastrofa, która rozbiła jednolitą monarchię i pogrążyła ziemie polskie w trwających niemal dwa wieki bratobójczych walkach. Jednak czy książę rzeczywiście chciał podzielić kraj i przypieczętować jego upadek? O kulisach powstawania słynnego statutu, geopolitycznym majstersztyku, który zawiódł z powodu „czynnika ludzkiego”, oraz o dokumencie, którego oryginału... nikt nigdy nie widział, w rozmowie z Łukaszem Załuskim opowiada mediewistka prof. Bożena Czwojdrak z Uniwersytetu Śląskiego.

Genialna koncepcja, która poniosła klęskę. Co naprawdę zakładał statut z 1138 roku?

Wokół ustawy sukcesyjnej Krzywoustego urosło wiele mitów. Jednym z nich jest przekonanie, że sam podział państwa pomiędzy synów władcy był w tamtych czasach czymś wyjątkowym i nierozsądnym.

Profesor Bożena Czwojdrak wyraźnie podkreśla, że wydzielanie dzielnic juniorom było powszechną praktyką polityczną w całej XII-wiecznej Europie – od Czech i Rusi, po Niemcy.

– Koncepcja Bolesława Krzywoustego była bardzo fajna. To, że nie wyszło, to niestety kwestia czynnika ludzkiego. On nie wymyślił samego podziału, bo państwa dzielono absolutnie normalnie. Bolesław zmienił jednak zasadę , ustanawiając słynny seniorat: władzę zwierzchnią miał sprawować zawsze najstarszy z rodu Piastów. Krzywousty nie spodziewał się jednak, do czego to w rezultacie doprowadzi – wyjaśnia prof. Czwojdrak.

Intencją monarchy wyznaczenie seniora miało zapobiec walkom domowym . W efekcie stworzono jednak mechanizm, który podsycił apetyty pozostałych braci.

Faworyzowany senior i izolowani juniorzy. Jak Bolesław urządził synów?

Aby zasada senioratu mogła sprawnie działać, najstarszy syn Bolesława – Władysław II (późniejszy Wygnaniec) – otrzymał od ojca potężną przewagę polityczną i terytorialną.

W chwili śmierci Krzywoustego w 1138 roku Władysław był dojrzałym, ponad trzydziestoletnim mężczyzną z doświadczeniem politycznym i własną rodziną. Jego przyrodni bracia byli wówczas jeszcze dziećmi – Bolesław Kędzierzawy miał zaledwie około 15 lat , a pozostali byli jeszcze młodsi.

– Bolesław Krzywousty daje Władysławowi potworną przewagę terytorialną. Poza własną dzielnicą na Śląsku, Władysław objął dzielnicę senioralną z Krakowem, Kujawami i zwierzchnictwem nad Pomorzem. Ten ogromny pas ziem oddzielał od siebie młodszych braci tak, że nie mieli ani jednej wspólnej granicy. Nie mogli skontaktować się bez wiedzy seniora. To, że Władysław to wszystko przegrał, to wyłącznie jego wina i skutek błędu ludzkiego – tłumaczy mediewistka.

Przeznaczona dla seniora dzielnica pasowa miała gwarantować pełną kontrolę nad krajem, lecz ambicje żony Władysława , Agnieszki Babenberg, oraz nieustępliwość juniorów doprowadziły do wybuchu wojny domowej.

Tajemnica dokumentu, którego... nie ma. Czy testament Krzywoustego istniał?

Jednym z najbardziej zdumiewających faktów dotyczących rozbicia dzielnicowego jest to, że oryginał testamentu Bolesława Krzywoustego nigdy się nie zachował , a współcześni kronikarze poświęcili mu zaskakująco mało miejsca.

Kronika Galla Anonima urywa się na długo przed śmiercią księcia. Z kolei Wincenty Kadłubek, piszący na dworze najmłodszego syna Krzywoustego – Kazimierza Sprawiedliwego – zbywa cały temat krótką wzmianką. O istnieniu spisanego aktu świadczą jednak późniejsze dokumenty papieskie.

– W 1210 roku papież Innocenty III wystawił bullę na prośbę jednego z książąt śląskich, przypominając w niej o obowiązującej w Polsce zasadzie senioratu. Historycy uważają, że skoro papież wydał takie poświadczenie, musiał mieć w swoim archiwum dokument potwierdzający ustalenia Krzywoustego . Przypuszczalnie akt podziału został spisany i zatwierdzony na wiecu około 1136 lub 1137 roku – wyjaśnia prof. Czwojdrak.

Odniesienia do tego kluczowego wydarzenia pojawiają się w wielu źródłach Kościoła.

Pominięty syn. Dlaczego Kazimierz Sprawiedliwy nie dostał nic?

Przez wieki w historiografii krążyła legenda, że najmłodszy syn Bolesława Krzywoustego, Kazimierz Sprawiedliwy, był pogrobowcem – urodził się po śmierci ojca i dlatego nie uwzględniono go w podziale państwa.

Współczesne badania mediewistyczne całkowicie odrzucają tę hipotezę. Kadłubek wyraźnie opisuje scenę, w której nowo narodzone dziecko przyniesiono umierającemu księciu.

– Kazimierz żył w chwili śmierci ojca , urodził się w 1138 roku. Po prostu statut został przygotowany wcześniej, około 1136–1137 roku, po śmierci starszego syna Leszka, i po narodzinach Kazimierza nikt go już nie zmieniał. Krzywousty prawdopodobnie zostawił dyspozycję Władysławowi, aby po osiągnięciu wieku męskiego wydzielił najmłodszemu bratu jakąś dzielnicę lub przeznaczył go do stanu duchownego – dodaje prof. Bożena Czwojdrak.

Decyzja ta przyniosła jednak fatalne skutki. Gdy Kazimierz dorósł, sam sięgnął po władzę i złamał zasadę senioratu, obalając dotychczasowy ład na zjeździe w Łęczycy.

Matka juniorów. Wpływ Salomei z Bergu na bieg historii

Ogromną rolę w wydarzeniach po 1138 roku odegrała wdowa po Bolesławie, hrabianka Salomea z Bergu . Jako matka młodszych książąt stanowczo broniła interesów swoich dzieci przed zakusami pasierba Władysława II.

Zwoływane przez nią zjazdy możnych i próby wydzielenia własnej oprawy wdowiej (ziemia łęczycka) stały się bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny domowej. Walka wdowy o przyszłość juniorów zdestabilizowała i tak chwiejny kompromis, zamieniając misterny plan Krzywoustego w długotrwały konflikt.

Posłuchaj całej rozmowy o Bolesławie Krzywoustym i sekretach Piastów

Chcesz poznać więcej zakulisowych historii z życia piastowskich władców ? Obejrzyj pełną rozmowę i posłuchaj o mrocznych sekretach Bolesława Krzywoustego , kulisach oślepienia brata Zbigniewa, prawdziwym pochodzeniu Galla Anonima oraz dramatycznych skutkach słynnego testamentu. Rozmowę z prof. Bożeną Czwojdrak poprowadził Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska. Wideo z rozmową można obejrzeć poniżej, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify .

View Ediplayer on the source website

Źródła : Uniwersytet Śląski ; National Geographic Polska

Nasz autor

Łukasz Załuski

Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.