Europa ociepliła się o 2,4°C — kontynent nagrzewa się dwa razy szybciej niż reszta świata

Pełny tekst

Choć wydaje się to sprzeczne ze zdrowym rozsądkiem, Europa nagrzewa się dużo szybciej niż wskazywałaby światowa średnia zmian klimatycznych . Jednak wytłumaczenie tego faktu, choć skomplikowane, to czysta fizyka, wynikająca z interakcji między lądem, atmosferą a sąsiadującą z Europą Arktyką . Badania wskazują na cztery kluczowe mechanizmy odpowiedzialne za ten stan rzeczy.

Europa a reszta świata: liczby, które mówią wszystko

W ciągu ostatnich 30 lat (okres 1996–2025) średnia temperatura w Europie rosła o około 0,56°C na dekadę , podczas gdy średnia globalna wynosiła w tym samym czasie ok. 0,27°C . Obecnie temperatury na kontynencie są o około 2,4°C do 2,5°C wyższe od poziomów sprzed uprzemysłowienia (1850–1900), podczas gdy globalne ocieplenie szacuje się na ok. 1,4°C . Rok 2025 zapisał się jako najcieplejszy w historii pomiarów dla Europy, a niemal cały kontynent (95%) doświadczył temperatur powyżej średniej.

Dominacja lądu i specyfika geograficzna Europy

Pierwszy powód gwałtownego ocieplania się Europy to fizyczna różnica w pojemności cieplnej między lądem a wodą . Woda posiada znacznie wyższe ciepło właściwe, co sprawia, że pochłania ogromne ilości energii słonecznej, ogrzewając się przy tym powoli i długo oddając ciepło. Ląd i powietrze nad nim ogrzewają się szybko.

Europa jest częścią dużej masy lądowej Eurazji , co sprawia, że temperatura powietrza przy powierzchni rośnie gwałtowniej. Poza tym gęsta sieć miast, rozbudowana infrastruktura oraz przekształcenie naturalnych krajobrazów dodatkowo wzmacniają ten proces, poprzez efekt „wyspy ciepła” .

Arktyczne wzmocnienie

Europa nie istnieje w izolacji klimatycznej – jej północ graniczy z obszarem arktycznym , który ociepla się już nawet nie dwu- ale ponad trzykrotnie szybciej niż reszta świata (wzrost o ok. 0,75°C na dekadę). Głównym mechanizmem napędzającym to zjawisko jest tzw. arktyczne wzmocnienie , związane z zanikaniem pokrywy śnieżnej i lodowej.

Świeży śnieg oraz lód morski działają jak gigantyczne zwierciadło, odbijając nawet 80–90% promieniowania słonecznego . Wraz z rosnącymi temperaturami śnieg i lód topnieją coraz wcześniej i szybciej. Odsłaniane w ten sposób ciemniejsze podłoże – ląd, skały oraz woda – charakteryzuje się znacznie niższym albedo. Zamiast odbijać światło, ciemna powierzchnia pochłania promieniowanie i zamienia je w ciepło . To z kolei powoduje dalszy wzrost temperatury otoczenia i przyspiesza dalsze topnienie. Tworzy się błędne koło, które coraz trudniej zatrzymać.

Zmiany cyrkulacji i kopuły ciepła

Kolejnym kluczowym czynnikiem są zmiany w dynamice atmosfery, szczególnie zachowanie prądu strumieniowego (ang. jet stream ). Prąd strumieniowy to strumień ogromnych mas powietrza, płynący na dużej wysokości z zachodu na wschód, napędzany różnicą temperatur między mroźnym biegunem północnym a gorącym równikiem . Gwałtowne ocieplanie się Arktyki zmniejsza ten gradient temperatur, co prowadzi do jego osłabienia.

Prąd strumieniowy zaczyna meandrować i tworzyć głębokie, powoli przemieszczające się fale, które potrafią na wiele dni lub tygodni "zablokować" układ pogodowy nad Europą . Obserwuje się coraz częstsze okresy blokad antycyklonalnych (wyżowych) latem, które działają jak więzienie dla gorącego powietrza. Zjawisko to sprzyja powstawaniu stacjonarnych fal upałów i kopuł ciepła , które zasysają ekstremalnie gorące masy powietrza z Afryki Północnej.

Paradoks czystego nieba

Ostatnim, z pozoru paradoksalnym elementem tej układanki jest znaczna poprawa jakości powietrza . W XX wieku europejski przemysł, energetyka oparta na węglu oraz transport emitowały gigantyczne ilości dwutlenku siarki i pyłów . Zanieczyszczenia te tworzyły w atmosferze zawiesinę drobin (aerozoli), które odbijały część promieniowania słonecznego. Zjawisko to, określane jako „globalne zaciemnienie” (ang. global dimming ) maskowało część ocieplenia wywołanego przez gazy cieplarniane.

Wprowadzenie rygorystycznych norm jakości powietrza w Unii Europejskiej doprowadziło do drastycznego spadku emisji siarki i pyłów. Przyniosło to nieocenione korzyści dla zdrowia ludzi i środowiska naturalnego, ale odsłoniło pełną moc nagromadzonych w atmosferze gazów cieplarnianych. Do powierzchni Europy dociera dziś znacznie więcej promieniowania słonecznego niż kilkadziesiąt lat temu .

Źródła: Copernicus.eu , European State of the CLimate Report 2025 , World Meteorological Organization

Nasza autorka

Magdalena Rudzka

Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.