Gdzie naprawdę żeglował Odyseusz? Naukowcy tropią jego trasę

Pełny tekst

Choć „Odyseja” pełna jest cyklopów, syren i innych mitycznych stworzeń, naukowcy od dawna próbują odtworzyć przebieg podróży głównego bohatera. Ich zdaniem pod warstwą legend mogą kryć się autentyczne miejsca i szlaki żeglugowe znane mieszkańcom starożytnego świata.

Powstało wiele hipotez, które prowadzą od wysp Morza Egejskiego aż po zachodnią część basenu Morza Śródziemnego, pokazując, jak mogła wyglądać jedna z najsłynniejszych podróży w historii literatury .

Gdzie naprawdę podróżował Odyseusz? Naukowcy od lat próbują odtworzyć jego trasę

Próby odtworzenia trasy Odyseusza trwają od stuleci i do dziś pozostają jedną z największych zagadek związanych z literaturą starożytną. Większość badaczy zgadza się, że punktem wyjścia opowieści była historyczna wojna trojańska, a sama Troja odpowiada stanowisku archeologicznemu Hisarlik w dzisiejszej Turcji . Później jednak granica między rzeczywistością a mitem zaczyna się zacierać .

Najczęściej przywoływana współcześnie hipoteza zakłada, że Homer inspirował się rzeczywistą geografią zachodniej części Morza Śródziemnego , uzupełniając ją o elementy fantastyczne. W takim ujęciu kraina Lotofagów mogła znajdować się na tunezyjskiej wyspie Dżerba , wyspa Cyklopów wiązana jest z Sycylią i okolicami Etny, a niebezpieczne Scylla i Charybda miałyby odpowiadać wąskiej Cieśninie Mesyńskiej oddzielającej Sycylię od Półwyspu Apenińskiego. Z kolei dom czarodziejki Kirke wielu badaczy lokalizuje w rejonie włoskiego przylądka Monte Circeo, którego charakterystyczny profil od starożytności pobudzał wyobraźnię żeglarzy.

Tego rodzaju interpretacje nie oznaczają jednak, że Homer tworzył mapę dla przyszłych pokoleń. Wielu historyków uważa raczej, że wykorzystał dobrze znane starożytnym Grekom miejsca jako tło dla opowieści , która miała przede wszystkim wymiar literacki i symboliczny. Już brytyjski podróżnik i badacz Ernle Bradford próbował odtworzyć trasę Odyseusza, analizując śródziemnomorskie prądy i wiatry. Doszedł do wniosku, że znaczna część opisanej podróży mogła być zaskakująco zgodna z realiami żeglugi epoki brązu .

Czy Odyseusz naprawdę istniał? Nie wszyscy badacze wierzą, że jego podróż da się odtworzyć

Nie wszyscy naukowcy są jednak przekonani, że wyprawę Odyseusza można nanieść na współczesną mapę. Już starożytny geograf Strabon zauważał, że po opuszczeniu Troi opowieść coraz mocniej przenosi się w świat mitu, a kolejne miejsca trudno jednoznacznie utożsamić z konkretnymi lokalizacjami. Wielu współczesnych filologów podziela ten pogląd, wskazując, że Homer świadomie połączył rzeczywistą wiedzę geograficzną z legendami , tworząc uniwersalną historię o tęsknocie za domem, pokusach i ludzkiej wytrwałości.

Mimo to dyskusja nie ustaje. Nadal trwa choćby spór o samą Itakę – rodzinne królestwo Odyseusza. Choć od wieków utożsamia się je z grecką wyspą Itaka (Ithaki), część badaczy uważa, że homerowa Itaka mogła znajdować się na półwyspie Paliki na Kefalonii . Hipoteza ta zyskała rozgłos dzięki projektowi „Odysseus Unbound”, którego autorzy argumentowali, że w epoce brązu Paliki mogło być oddzielną wyspą . Najnowsze badania geologiczne nie zakończyły jednak sporu i sugerują, że interpretacja starożytnych opisów może być bardziej złożona, niż wcześniej sądzono.

Od Hiszpanii po Bałtyk. Najbardziej kontrowersyjne teorie o podróży Odyseusza

Na przestrzeni ostatniego stulecia pojawiły się również znacznie śmielsze interpretacje . Niektórzy badacze sugerowali, że Odyseusz mógł dopłynąć aż do Hiszpanii , Malty, a nawet poza Cieśninę Gibraltarską na wody Atlantyku . Największe kontrowersje wywołała jednak teoria włoskiego inżyniera Felice Vinciego, według której wydarzenia opisane w „Odysei” miały rozgrywać się nie w basenie Morza Śródziemnego, lecz w północnej Europie i rejonie Morza Bałtyckiego.

Autor argumentował, że część opisów krajobrazów i warunków klimatycznych lepiej odpowiada Skandynawii niż Grecji . Hipoteza zyskała rozgłos w mediach i doczekała się książkowego opracowania, jednak większość archeologów, historyków i filologów pozostaje wobec niej sceptyczna, wskazując na brak przekonujących dowodów archeologicznych oraz liczne niezgodności z realiami świata mykeńskiego.

Dla badaczy jest to raczej przykład tego, jak silnie „Odyseja” pobudza wyobraźnię kolejnych pokoleń niż realna alternatywa dla śródziemnomorskiej lokalizacji wydarzeń. Niezależnie od tego, która z hipotez okaże się najbliższa prawdy, jedno pozostaje pewne – ponad 2,5 tysiąca lat po powstaniu eposu trasa Odyseusza wciąż pozostaje jedną z największych zagadek świata antycznego.

Źródła: The Journal of Hellenic Studies , The Collector , AGU Publications

Nasza ekspertka

Sabina Zięba

Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.