FlashFeed

Pełny tekst

Spis treści:

Ćwiczenia mogą zmniejszać ryzyko nawrotu raka

Jak ruch pomaga organizmowi walczyć z rakiem?

Ile ruchu potrzeba, by pomóc pacjentom onkologicznym?

Onkologia aktywności fizycznej się rozwija, ale dostęp jest ograniczony

Przez dziesięciolecia lekarze zalecali aktywność fizyczną , aby pomóc pacjentom z chorobami nowotworowymi radzić sobie ze skutkami ubocznymi leczenia i poprawiać jakość życia. Jednak nowe, przełomowe badanie sugeruje, że ruch nie tylko poprawia samopoczucie pacjentów – może również zmniejszać ryzyko nawrotu choroby .

Ćwiczenia mogą zmniejszać ryzyko nawrotu raka

Badanie CHALLENGE z 2025 roku, opublikowane w czasopiśmie „New England Journal of Medicine”, było pierwszym dużym randomizowanym badaniem kontrolowanym, które sprawdzało, czy ustrukturyzowany program ćwiczeń może poprawić długoterminowe wyniki leczenia u pacjentów z rakiem okrężnicy po zakończeniu operacji i chemioterapii.

Po medianie okresu obserwacji wynoszącej osiem lat pacjenci z rakiem okrężnicy w stadium 2 i 3, którzy uczestniczyli w programie, mieli o 28% niższe ryzyko nawrotu choroby, wystąpienia nowego pierwotnego nowotworu lub śmierci niż osoby, które otrzymały jedynie materiały edukacyjne na temat ćwiczeń. Mieli oni również o 37% niższe ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny. Według autorów badania skala korzyści związanych z przeżywalnością była porównywalna z tą obserwowaną w przypadku wielu zatwierdzonych terapii przeciwnowotworowych.

Wyniki te stanowią punkt zwrotny dla dynamicznie rozwijającej się dziedziny, jaką jest onkologia aktywności fizycznej (ang. exercise oncology). – Choć nikt nie sugeruje, że ruch powinien zastąpić standardowe metody leczenia, coraz więcej dowodów wskazuje, że powinien on stać się integralną częścią standardowej opieki onkologicznej obok tych terapii – mówi dr Sharlene Gill , onkolożka z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej i współautorka badania.

– Konwencjonalnymi filarami leczenia nowotworów są chirurgia, radioterapia i chemioterapia, a wszystko inne uważa się za leczenie wspomagające – tłumaczy dr Sharlene Gill. – Aktywność fizyczna przestała być tylko elementem wspierającym tę walkę. Zyskała zdolność do zmiany jej wyniku.

– Wyniki te są niezwykłe – ocenia Melinda L. Irwin, wicedyrektorka Yale Cancer Center, profesorka epidemiologii im. Susan Dwight Bliss oraz prodziekan ds. badań w Yale School of Public Health. Jak podkreśla, badanie nie tylko wykazało istotną statystycznie korzyść, ale też zaobserwowany efekt okazał się na tyle duży, by realnie poprawić życie pacjentów .

Zmiana ta wywołała gwałtowny wzrost zainteresowania onkologią aktywności fizycznej, czego dowodem jest m.in. powołanie w 2024 roku Międzynarodowego Towarzystwa Onkologii Aktywności Fizycznej (The International Society of Exercise Oncology) oraz rosnąca na całym świecie liczba placówek oferujących ustrukturyzowane programy ćwiczeń dla pacjentów onkologicznych. Niektórzy eksperci patrzą w przyszłość, w której „recepta na ruch” stanie się tak samo rutynowym elementem planu leczenia nowotworów, jak każda inna terapia.

Jak ruch pomaga organizmowi walczyć z rakiem?

Naukowcy wciąż pracują nad dokładnym zrozumieniem, w jaki sposób aktywność fizyczna wpływa na wyniki leczenia onkologicznego. Jednym z powodów, dla których walka z rakiem jest tak trudna, jest fakt, że komórki nowotworowe słyną z umiejętności unikania wykrycia przez układ odpornościowy . Coraz więcej dowodów sugeruje jednak, że aktywność fizyczna wpływa na kilka szlaków biologicznych, które pomagają tworzyć środowisko mniej sprzyjające rozwojowi guzów. – Założenie nie opiera się na tym, że ruch sam w sobie bezpośrednio „leczy” raka, ale na tym, że może pomagać w tworzeniu środowiska fizjologicznego, które jest mniej korzystne dla wzrostu nowotworu i bardziej wspiera naturalną obronę przeciwnowotworową organizmu – wyjaśnia prof. Melinda L. Irwin.

Wydaje się, że aktywność fizyczna wzmacnia system nadzoru organizmu poprzez zwiększanie aktywności komórek odpornościowych – w tym komórek NK (ang. natural killer) oraz limfocytów T – które wyszukują i niszczą nieprawidłowe komórki. Autorzy jednego z badań wysunęli hipotezę, że ćwiczenia mogą zmieniać mikrośrodowisko guza, przez co komórki nowotworowe gorzej radzą sobie z utrzymywaniem barier uniemożliwiających komórkom odpornościowym wniknięcie do wnętrza guza i jego zniszczenie.

Ruch może również przeciwdziałać przewlekłemu stanowi zapalnemu , czyli kolejnemu czynnikowi sprzyjającemu rozwojowi guzów. Aktywność fizyczna zmniejsza aktywność cytokin stymulujących stan zapalny, takich jak IL-6 i TNF-α. – To osłabienie sygnalizacji zapalnej może tworzyć środowisko biologiczne mniej przyjazne dla progresji nowotworu – wyjaśnia prof. Melinda L. Irwin.

Ćwiczenia mogą ponadto wpływać na nowotwory uwarunkowane hormonalnie i metabolicznie, takie jak rak piersi , który bywa powiązany z wysokim poziomem estrogenów. Regularne ćwiczenia aerobowe obniżają poziom krążącego we krwi estrogenu u kobiet przed menopauzą i po niej oraz pomagają zredukować tkankę tłuszczową, która u kobiet po menopauzie jest głównym źródłem produkcji tego hormonu – tłumaczy dr Sharlene Gill.

Aktywność fizyczna pomaga również regulować poziom insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 (IGF-1) – hormonu biorącego udział we wzroście komórek, którego podwyższone stężenie powiązano ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na raka. Ruch poprawia także wrażliwość na insulinę, co pomaga przeciwdziałać zaburzeniom metabolicznym związanym z wyższym ryzykiem nowotworów i gorszymi rokowaniami. Naukowcy mają nadzieję lepiej zrozumieć te mechanizmy w kolejnej fazie badania CHALLENGE Trial, w ramach której analizowane będą próbki krwi uczestników w celu zidentyfikowania zmian biologicznych powiązanych z aktywnością fizyczną .

Ile ruchu potrzeba, by pomóc pacjentom onkologicznym?

Mimo wielkiego entuzjazmu wokół onkologii aktywności fizycznej naukowcy ostrzegają, że wiele istotnych pytań wciąż pozostaje bez odpowiedzi. Jedno z najważniejszych dotyczy tego, jaki rodzaj ćwiczeń przynosi największe korzyści. Większość dotychczasowych badań skupiała się na zaletach ćwiczeń aerobowych, przy czym w jednym z nich wyciągnięto wniosek, że trening wytrzymałościowy o umiarkowanej intensywności był najskuteczniejszą formą zapobiegania przerzutom nowotworowym.

Przeprowadzono jednak dotąd jedynie ograniczone badania nad korzyściami płynącymi z treningu oporowego lub siłowo-wytrzymałościowego. Badacze wciąż starają się również określić optymalną dawkę ruchu. Uczestnicy badania CHALLENGE Trial wykonywali około 150 minut ćwiczeń o umiarkowanej intensywności tygodniowo , ale naukowcy nie wiedzą jeszcze, czy mniejsza ilość mogłaby przynieść podobne korzyści.

– Czy wyniki te można odnieść do innych rodzajów nowotworów? Tego jeszcze nie wiemy – mówi dr Sharlene Gill. – Jednak ekstrapolacja tych ustaleń na inne nowotwory nie jest bezpodstawna. Jeśli u pacjentów występuje bardziej aktywna lub zaawansowana postać choroby, trudniej jest przełożyć wyniki wskazujące, że ruch może wydłużyć życie.

Onkologia aktywności fizycznej się rozwija, ale dostęp jest ograniczony

– W Memorial Sloan Kettering Cancer Center na Manhattanie pacjenci mogą zostać skierowani do specjalistycznego programu onkologii aktywności fizycznej natychmiast po zdiagnozowaniu nowotworu – mówi Jessica Scott, dyrektorka programu. Na miejscu fizjolodzy wysiłku fizycznego opracowują indywidualne plany ćwiczeń , które są kontynuowane przez cały okres leczenia i rekonwalescencji, a zalecenia dostosowuje się do poziomu sprawności pacjenta, czynników ryzyka oraz zmieniających się potrzeb.

Programy tego typu stają się coraz bardziej powszechne. Szacuje się, że w USA istnieje około 2100 programów ćwiczeń dla pacjentów onkologicznych , realizowanych w szpitalach, placówkach uniwersyteckich lub ośrodkach lokalnych. Mimo to dostępność pozostaje jednym z największych wyzwań w tej dziedzinie. Pozostaje również kwestia tego, jakie typy i stadia zaawansowania nowotworów są podatne na efekty aktywności fizycznej. Do tej pory badania koncentrowały się na miejscowym raku jelita grubego, piersi oraz prostaty.

Amerykańskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej zaleca pacjentom podejmowanie regularnych ćwiczeń aerobowych i oporowych w trakcie leczenia. Jednak w Stanach Zjednoczonych aktywność fizyczna nie została jeszcze włączona do wytycznych standardowej opieki medycznej. W tym roku Europejskie Towarzystwo Onkologii Medycznej przyjęło ćwiczenia fizyczne jako rekomendowaną terapię w przypadku miejscowego raka jelita grubego . Oznacza to, że ubezpieczenie zazwyczaj nie pokrywa kosztów takich programów, przez co pacjenci muszą polegać na funduszach instytucjonalnych lub płacić z własnej kieszeni.

Taka systemowa zmiana zajmie zapewne lata. Dr Sharlene Gill twierdzi jednak, że pacjenci nie muszą czekać, aż systemy opieki zdrowotnej nadgonią te zalecenia. – Każdy może przejąć kontrolę nad tą częścią swojej drogi, poświęcając zaledwie 150 minut tygodniowo na szybki spacer lub jakąkolwiek inną aktywność, która sprawia mu przyjemność – mówi.

Może nie nastąpi to jutro, ale Jessica Scott podkreśla, że celem jest doprowadzenie do sytuacji, w której sesje onkologii aktywności fizycznej będą dla pacjentów z nowotworami taką samą rutyną jak rehabilitacja kardiologiczna dla osób z chorobami serca. – Moim marzeniem jest, aby każdy pacjent zdiagnozowany z chorobą nowotworową miał dostęp do programu i indywidualnej recepty na ruch – podsumowuje.

Źródło: National Geographic , New England Journal of Medicine

Pełny tekst

Spis treści :

Krótka historia miasta

Zabytki i atrakcje turystyczne

Gospodarka i motoryzacja

Kuchnia i kultura codzienna

Modena dziś

Modena znajduje się w północnych Włoszech, w regionie Emilia-Romania , w obrębie rozległej doliny Padu , pomiędzy dwiema rzekami – Secchią i Panaro – które od wieków kształtują lokalny krajobraz i warunki osadnicze. Zaledwie kilkanaście kilometrów na południe zaczynają się pierwsze wzniesienia Apeninów Toskańsko-Emiliańskich. Taka lokalizacja od wieków sprzyjała rozwojowi rolnictwa, handlu oraz komunikacji.

Miasto ma dziś ponad 180 tysięcy mieszkańców i pełni funkcję ważnego ośrodka administracyjnego oraz gospodarczego regionu. Jednocześnie zachowuje kameralny charakter – historyczne centrum jest zwarte, a życie miejskie koncentruje się wokół eleganckich placów, arkad i wąskich uliczek.

Krótka historia miasta

Historia Modeny sięga czasów przedrzymskich . Tereny te były zamieszkane przez różne ludy, w tym Etrusków i Galów, a pierwotna osada znana była jako Mutina. W 183 r. p.n.e. Rzymianie przekształcili ją w kolonię, nadając jej istotną rolę militarną i administracyjną w regionie północnej Italii.

W okresie wojen domowych miasto było dwukrotnie oblegane, co podkreślało jego znaczenie strategiczne. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego Modena podupadła , wielokrotnie zmieniając swoją funkcję i znaczenie – od osady biskupiej, po ośrodek średniowiecznej władzy kościelnej i miejskiej. W XII wieku uzyskała autonomię , a później znalazła się pod rządami rodu Este, który ukształtował jej nowożytny charakter.

W 1598 roku, po utracie Ferrary, Modena stała się stolicą księstwa Este . Ten okres przyniósł intensywny rozwój urbanistyczny, powstanie rezydencji książęcych oraz wzmocnienie pozycji miasta jako regionalnego centrum politycznego. W XIX wieku Modena została włączona do zjednoczonych Włoch .

Zabytki i atrakcje turystyczne

Atrakcje w Modenie obejmują zarówno monumentalne budowle, jak i miejsca związane z kulturą codzienną. Miasto wyróżnia się strukturą, w której średniowieczne centrum płynnie przechodzi w późniejsze zabudowania nowożytne.

Wśród najważniejszych punktów warto wymienić ratusz miejski z charakterystyczną wieżą zegarową oraz Piazza Grande , która od wieków pełni funkcję przestrzeni publicznej i handlowej. Wnętrza ratusza skrywają elementy związane z historią miasta, w tym symboliczne artefakty przypominające o średniowiecznych zwycięstwach Modeny .

Istotnym elementem krajobrazu sakralnego są również liczne kościoły, takie jak San Francesco czy Sant’Agostino, które zachowały elementy gotyckie i barokowe . Każdy z nich odzwierciedla inne etapy rozwoju architektury religijnej w regionie.

Warto również wspomnieć o Muzeum Enzo Ferrariego , które ukazuje związek miasta z motoryzacją. Modena jest bowiem jednym z najważniejszych ośrodków przemysłu samochodowego we Włoszech.

Dziedzictwo UNESCO

W centrum miasta znajduje się zespół zabytków wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO : katedra, wieża Ghirlandina oraz Piazza Grande . To jeden z najlepiej zachowanych przykładów architektury romańskiej w północnych Włoszech.

Katedra w Modenie zachwyca monumentalną formą i bogactwem detalu rzeźbiarskiego. Jej budowa rozpoczęła się pod koniec XI wieku i była jednym z najważniejszych przedsięwzięć sakralnych średniowiecznej Italii. Wieża Ghirlandina, pełniąca funkcję dzwonnicy, stanowi dziś jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli miasta i dominuje nad jego panoramą.

Gospodarka i motoryzacja

Modena jest jednym z kluczowych ośrodków gospodarczych Emilii-Romanii. Region ten należy do najbogatszych we Włoszech , a jego siłą napędową są małe i średnie przedsiębiorstwa oraz wysoko wyspecjalizowany przemysł.

Najbardziej rozpoznawalnym sektorem jest wspomniana wcześniej motoryzacja. W okolicach miasta narodziły się lub rozwinęły takie marki jak Ferrari, Maserati, Pagani czy Lamborghini. Choć część fabryk znajduje się w sąsiednich miejscowościach, to właśnie Modena stanowi symboliczny centrum tej Motor Valley.

Oprócz przemysłu samochodowego rozwija się tu również sektor spożywczy, ceramiczny oraz tekstylny. Szczególnie ważną rolę odgrywa produkcja żywności wysokiej jakości , w tym wędlin i serów, które trafiają na rynki międzynarodowe.

Kuchnia i kultura codzienna

Modena to także jedno z najważniejszych miejsc dla włoskiej tradycji kulinarnej. Region słynie z produkcji octu balsamicznego , który dojrzewa w drewnianych beczkach przez wiele lat, nabierając głębokiego, złożonego smaku. Równie charakterystyczne są lokalne makarony, takie jak tortellini, oraz potrawy oparte na wieprzowinie, w tym cotechino i zampone.

Kultura kulinarna Modeny jest ważnym elementem turystycznym, ale też niemniej istotną częścią codziennej tożsamości mieszkańców. Współistnieje ona z silnym zapleczem przemysłowym i akademickim, co czyni miasto miejscem wyjątkowo zrównoważonym pod względem tradycji i nowoczesności.

Modena dziś

Współczesna Modena jest miastem o wysokim poziomie życia i silnej gospodarce . Oprócz przemysłu motoryzacyjnego rozwinięte są tu sektory spożywczy, tekstylny i usługowy. Ważną rolę odgrywa także Uniwersytet w Modenie i Reggio Emilia, jeden z najstarszych ośrodków akademickich we Włoszech.

Miasto zachowuje przy tym kameralny charakter. Historyczne centrum jest stosunkowo zwarte, co sprzyja zwiedzaniu pieszo i pozwala na bezpośredni kontakt z zabytkami. Modena jest przykładem miasta, w którym historia nie funkcjonuje jako zamknięty rozdział, lecz jako żywa część codziennej przestrzeni. Od rzymskiej Mutiny, przez średniowieczne konflikty, po współczesne centrum przemysłu i kultury – każdy etap pozostawił tu trwały ślad. To właśnie ta wielowarstwowość sprawia, że Modena pozostaje jednym z najbardziej interesujących miast północnych Włoch.

Nasza autorka

Marzena Wardyn-Kobus

Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.

Pełny tekst

Sałatki warto jeść codziennie - są lekkie, pełne błonnika i witamin. Wystarczy kilka liści sałaty, garść pomidorów, trochę ogórka i... właśnie zrobiliśmy dla organizmu coś dobrego. Podobnie młoda, szatkowana kapusta lub blanszowane brokuły czy szparagi - to pyszny dodatek do obiadu. A jednak nie każdy lubi mix sałat lub warzywa solo. W poszukiwaniu poprawy ich smaku często sięgamy po sosy. Majonez lub gotowe dipy mogą jednak niweczyć zdrowotne właściwości dania. Na szczęście są sposoby, by sos do sałatki nie tylko świetnie smakował, ale też był zdrowy. Zobacz nasze propozycje.