FlashFeed

Pełny tekst

Spis treści :

Z góry widać, że to nie jest zwyczajne miasteczko

To muzeum prowadzi przez kuchnię, sypialnię i pokoje dzieci

Ten dom rośnie od pięciu pokoleń

Do ich domu zaglądali obcy. Tak powstało muzeum

W prowincji Grenada życie pod ziemią nie jest ani historyczną ciekawostką, ani turystyczną inscenizacją. W jaskiniowych domach nadal mieszkają całe rodziny, a niektóre z nich przekazują swoje wykute w skale wnętrza z pokolenia na pokolenie. Naturalna izolacja sprawia, że podczas andaluzyjskich upałów panuje w nich chłód, a zimą temperatura pozostaje łagodna. Agnieszka Zielińska odwiedziła mieszkańców Purulleny , którzy pokazują, jak dawna tradycja może odpowiadać na najbardziej współczesne potrzeby.

Z góry widać, że to nie jest zwyczajne miasteczko

Purullena na pierwszy rzut oka może wydawać się zwyczajnym prowincjonalnym miasteczkiem. Nieco ponad dwa tysiące mieszkańców, kilka sklepów, parę barów, a po większe zakupy trzeba jechać aż pięćdziesiąt kilometrów do Grenady . Jednak ta percepcja zmienia się, gdy spogląda się na Purullenę z lotu ptaka. Z góry widać długie rzędy brązowych zboczy gór wcinających się w głąb miasteczka – wewnątrz nich kryją się setki zamieszkanych do dziś jaskiń.

To właśnie dlatego Purullenę nazywa się „miastem jaskiniowców” . Nie znaczy to, że wszyscy żyją w grotach, ale ponad połowa mieszkańców wciąż pielęgnuje tę tradycję. Biała zabudowa pozostałych domów tworzy wyraźny kontrast z brązem skał z licznymi wejściami do grot. A w tle, daleko za miastem, połyskuje śnieg na szczytach Sierra Nevada , górującej nad całą prowincją.

Francisco mówi, że wkrótce i Picón de Jérez pokryje się odcieniami zieleni i brązu. Taki mamy klimat. Choć kiedy Francisco był nastolatkiem, to śnieg na szczycie trzytysięcznika widoczny był przez cały rok. Teraz jest koniec maja, a słupki rtęci już wskazują ponad trzydzieści stopni Celsjusza.

To muzeum prowadzi przez kuchnię, sypialnię i pokoje dzieci

Paco – bo tak na Francisca mówią bliscy – jest niskim, szczupłym brunetem po czterdziestce, który wraz z żoną prowadzi muzeum jaskiń La Inmaculada [Niepokalanej Maryi] w Purullenie. Nazwa jest nieprzypadkowa. Gdy ogłosili rodzinie i sąsiadom, że chcą otworzyć muzeum, okazało się, że przedmiotami, które najchętniej przekazywano, były obrazy Matki Boskiej . Zwłaszcza młodzi ludzie bardzo chcieli się ich pozbyć. Otwarcie muzeum było im więc trochę na rękę.

Dom i muzeum z zewnątrz przypominają zwykły budynek. Fasada nie różni się od sąsiednich budynków, a zewnętrzne ściany zdobią talerze. Wejście do muzeum oznacza przejście przez dom Paca i Maríi Ángeles . Na początku przez kuchnię i łazienkę, a później także przez pokoje ich dzieci i sypialnię. To nieprzypadkowy plan, bo aby podłączyć wodę i prąd, łazienka i kuchnia muszą znajdować się przy samej fasadzie budynku. A im dalej w głąb jaskini, tym chłodniej i ciszej.

Przez dom Paca i Maríi Ángeles w każdym tygodniu przechodzą setki turystów, bo muzeum otwarte jest praktycznie całe dnie. Często oprowadzają nawet pojedyncze osoby. Para nie wstydzi się pokazywać swojego domu , choć przy dwojgu dzieciach bywa, że turyści mogą natrafić na porozrzucane zabawki czy niepozmywane naczynia. Oboje wybuchają śmiechem, kiedy o to pytam. Porozumiewawczo wymieniają spojrzenia, ale nie chcą wchodzić w szczegóły.

Ten dom rośnie od pięciu pokoleń

Tuż za kuchnią centralnym punktem w domu jest salon, gdzie jeszcze odbiera internet i jest w miarę jasno. Białe ściany zdobią talerze, rodzinne zdjęcia i wycinki z zagranicznych gazet. Jest na przykład artykuł z niemieckiej prasy o nagrodzie za innowacyjność z 2007 roku , bo rodzina Paca, jak się okazało, stworzyła najprawdopodobniej pierwsze muzeum jaskiń w regionie. Wprawne oko turysty od razu dostrzeże tu też dwa wgłębienia na ścianie, niepasujące do reszty otoczenia. Dawniej karmiono w nich zwierzęta, ale nikt tego nie zamurował.

Zresztą do budowy domów w jaskini nie używa się żadnych materiałów budowlanych. Jaskinie drąży się w górach, a te w Purullenie w większości są z gliny. Jedynym materiałem, który wciąż stosuje się w jaskiniach, jest wapno , ale to tylko do wybielania skał. Dzięki niemu dom sprawia wrażenie jaśniejszego i czystego. Poza tym nie ma tu okien, więc nie wstawia się też drzwi między pomieszczeniami, za to wiesza zasłony, aby powietrze mogło krążyć. Surowiec, z którego zbudowana jest jaskinia, ma niwelować ryzyko trzęsienia ziemi.

Rodzina Paca żyje w jaskiniach od pięciu pokoleń . Historia zaczęła się w 1876 roku, kiedy dziadek babci Paca stworzył pierwszą izbę. Potem jaskinia przechodziła z ojca na syna, a jej wnętrze rosło wraz z kolejnymi pokoleniami. Kuto nowe pomieszczenia, przebijano przejścia, drążono całe piętra wzdłuż góry. Dziś rodzina Paca ma właściwie trzy jaskinie: jedną zamieszkaną, dwie pozostawione puste i zamienione w muzeum.

Do ich domu zaglądali obcy. Tak powstało muzeum

W tej drugiej czas zatrzymał się w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku – drewniane łóżka z ciężkimi narzutami, kredens z porcelaną, telewizor z wystającą anteną. Trzecia to królestwo przedmiotów, które wyszły z użycia w okolicznych wsiach: sierpy, moździerze, gliniane dzbany, kołowrotki i lampy naftowe. Każdy przedmiot opowiada historię ludzi . Tych, którzy potrafili uczynić z jaskiń swój dom.

Historia muzeum jaskiń w Purullenie sięga dwudziestu pięciu lat. Założył je ojciec Paca, trochę z wyboru, a trochę z konieczności. Odkąd Paco pamięta, do ich domu w jaskini pukali przejezdni. Z ciekawości chcieli zajrzeć do środka i zobaczyć, w jakich warunkach się tam żyje. Z czasem wieść o „nieformalnym” muzeum przekazywano pocztą pantoflową i wizyt z roku na rok było więcej.

Paco chciał zostać stolarzem, zdobył nawet wykształcenie, ale porzucił fach i postanowił zaangażować się w rodzinne muzeum . Był rok 2002, kiedy zaczął robić kursy z zarządzania, obsługi klienta, zarządzania kryzysem, a także nauczył się języków obcych. Chciał w ten sposób przygotować się do pracy w turystyce i do prowadzenia muzeum. Mówi, że najlepsze w jego pracy jest to, że nie czuje, iż pracuje.

Fragment książki Agnieszki Zielińskiej „Gdzie słońce spędza zimę. Historie z Andaluzji”, wydanej w 2026 roku. Publikacja za zgodą autorki i wydawcy. Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji.

Pełny tekst

Wybrałyśmy cztery tytuły dla tych, które chcą czytać o kobietach bez lukru: o relacjach, ciele, ambicji, macierzyństwie, przemocy, miłości i samotności. To książki cenione, niezbyt długie i idealne na 3–4 dni wolniejszego tempa. Nie zawsze są „łatwe”, ale właśnie dlatego warto zabrać je ze sobą.

1. Elena Ferrante, „Córka”

Elena Ferrante potrafi pisać o kobietach tak, jakby zdejmowała kolejne warstwy skóry. „Córka” zaczyna się od samotnego wyjazdu nad morze. Leda, rozwiedziona wykładowczyni literatury, obserwuje na plaży młodą matkę i jej kilkuletnią córkę. Z pozoru niewinna fascynacja uruchamia w niej wspomnienia, które okazują się bardziej niewygodne niż nostalgiczne.

To powieść o macierzyństwie bez dekoracji: o zmęczeniu, ambiwalencji, poczuciu winy, zazdrości i pragnieniu ucieczki. Ferrante nie interesuje kobieta „właściwa”, dobrze ułożona i społecznie akceptowalna. Interesuje ją kobieta pęknięta, myśląca, nie zawsze sympatyczna — a przez to znacznie bardziej prawdziwa.

„Córka” jest krótka, intensywna i duszna. Idealna, jeśli na urlopie chcesz przeczytać coś, co zaczyna się od leniwego rytmu plaży, ale szybko schodzi pod powierzchnię.

Dla kogo? Dla czytelniczek, które lubią literaturę o kobietach skomplikowanych, niepokornych i napisanych bez taryfy ulgowej.

2. Deborah Levy, „Płynąc do domu”

Willa na południu Europy, basen, rodzina na wakacjach i obca kobieta, która nagle pojawia się w ich przestrzeni. Deborah Levy buduje z tych elementów historię pozornie kameralną, ale pełną napięcia. „Płynąc do domu” to powieść o małżeństwie, pożądaniu, zdradzie i kryzysie, który długo dojrzewa pod elegancką powierzchnią codzienności.

Levy pisze oszczędnie, ale celnie. W jej prozie dużo dzieje się między zdaniami: w spojrzeniach, milczeniu, drobnych przesunięciach w relacjach. To książka, która ma wakacyjny pejzaż, ale nie wakacyjny banał. Słońce nie rozprasza tu napięcia, tylko je podbija.

Można ją przeczytać w dwa, trzy dni, ale trudno potraktować jako przelotną rozrywkę. To raczej powieść do zaznaczania zdań i wracania do nich wtedy, gdy już dawno zamknęłyśmy walizkę.

Dla kogo? Dla tych, które lubią relacyjne gry, inteligentny niepokój i prozę, która nie mówi wszystkiego wprost.

3. Han Kang, „Wegetarianka”

„Wegetarianka” zaczyna się od decyzji, która wydaje się prywatna: Yeong-hye przestaje jeść mięso. W świecie podporządkowanym normom, rodzinie i męskiemu spojrzeniu ten gest szybko przestaje być tylko zmianą diety. Staje się aktem odmowy – cichym, radykalnym i coraz bardziej niepokojącym.

Han Kang pisze o ciele jako polu walki. O kobiecie, której wybory natychmiast zostają poddane kontroli. O przemocy, która nie zawsze potrzebuje podniesionego głosu, by działać. To książka krótka, mocna i hipnotyczna, bardziej do pochłonięcia niż spokojnego czytania rozdział po rozdziale.

Nie jest to najlżejsza propozycja w zestawieniu, ale plaża nie musi oznaczać intelektualnego urlopu. Czasem właśnie w oderwaniu od codziennego hałasu najlepiej czyta się książki, które mówią najwięcej.

Dla kogo? Dla czytelniczek, które szukają literatury intensywnej, feministycznej i nieoczywistej.

4. Cho Nam-joo, „Panna Kim wie”

Cho Nam-joo, autorka głośnej książki „Kim Jiyoung. Urodzona w 1982”, wraca do kobiecej codzienności, ale robi to bez banału i bez wielkich gestów. „Panna Kim wie” to zbiór opowiadań o kobietach w różnych momentach życia: córkach, pracownicach, partnerkach, dziewczynach, które uczą się rozpoznawać, kiedy świat mówi im „tak wypada”, a kiedy one same mają ochotę odpowiedzieć „nie”.

To świetny wybór na plażę, bo opowiadania można czytać w swoim tempie. Jedno rano, drugie po południu, kolejne wieczorem. Każde zostawia inny ślad. Cho Nam-joo pisze prosto, ale ostro; bez stylistycznych popisów, za to z doskonałym wyczuciem mechanizmów, które kształtują kobiece życie.

Najmocniejsze jest w tej książce to, że wiele historii brzmi znajomo, nawet jeśli dzieją się w innym kraju i kulturze. Praca, rodzina, oczekiwania, uprzejmość, która kosztuje zbyt dużo — to tematy uniwersalne, ale podane bez publicystycznego tonu.

Dla kogo? Dla czytelniczek, które lubią krótsze formy, współczesną feministyczną perspektywę i bohaterki bliskie codzienności.

Którą zabrać najpierw?

Jeśli chcesz historii o macierzyństwie, która nie próbuje nikogo uspokajać – wybierz Ferrante. Jeśli interesują cię relacje w stanie subtelnego rozpadu – sięgnij po Levy. Jeśli masz ochotę na książkę mocną, transową i bezkompromisową – Han Kang będzie najlepszym wyborem. A jeśli wolisz opowiadania, które można dawkować, ale które nie tracą przez to siły – spakuj Cho Nam-joo.

To nie są książki, które tylko „umilą czas”. To książki, które wykorzystują wolniejsze wakacyjne tempo, żeby wejść głębiej.

Pełny tekst

Międzynarodowy zespół naukowców, pod przewodnictwem wulkanologa Andrei Verolino z Uniwersytetu Paris-Saclay oraz Earth Observatory of Singapore, zidentyfikował 73 wcześniej nieznane, podwodne kaldery wulkaniczne . Wyniki nezrecenzowanych jeszcze badań wstępnie opublikowano 2 lipca 2026 roku, w czasopiśmie „Nature Communications Earth & Environment”. Przełomowa praca jest owocem współpracy ekspertów z instytucji w Paryżu, Singapurze, Kanadzie i Australii.

Czym są kaldery i dlaczego ich szukamy?

Kaldery to ogromne zagłębienia w kształcie kraterów , powstające w wyniku gwałtownego opróżnienia podziemnej komory magmowej w wulkanie, co prowadzi do zapadnięcia się gruntu. Choć większość aktywności wulkanicznej na Ziemi to wulkany podwodne , w przeciwieństwie do ich lądowych odpowiedników pozostawały one w dużej mierze nieodkryte . Przed opisywanym badaniem znaliśmy niespełna 30 takich obiektów . Identyfikacja podwodnych kalder ma kluczowe znaczenie dla globalnego bezpieczeństwa – część z nich może pod sobą kryć wciąż aktywne wulkany.

Przykładem ich niszczycielskiej siły była erupcja podwodnego wulkanu Hunga Tonga-Hunga Haʻapai w 2022 roku. Wytworzyła ona fale tsunami oraz ogromne ilości pary wodnej , powodując zniszczenia tysiące kilometrów dalej. Bez dokładnych map lokalizacji kalder, naukowcy nie są w stanie monitorować podwodnej aktywności wulkanicznej. Nowe odkrycie to obietnica bezpieczniejszej przyszłości.

Innowacyjne poszukiwania i „marsjańska” technologia

Główną barierą w wykrywaniu podmorskich wulkanów był dotąd brak danych batymetrycznych (głębokości i rzeźby dna) o wysokiej rozdzielczości. Aby przezwyciężyć to ograniczenie, zespół Verolino opracował hybrydowy system detekcji , który połączył:

Algorytm sztucznej inteligencji: zaadaptowano narzędzie pierwotnie stworzone do wykrywania kraterów uderzeniowych na Marsie

Globalne dane GEBCO: wykorzystano ogólnodostępną mapę General Bathymetric Chart of the Ocean, o niskiej rozdzielczości

„Ludzką” analizę: wyniki dostarczone przez algorytm były ręcznie klasyfikowane przez badaczy

Statystykę: wykorzystano metodę PCA (analizę głównych składowych) do walidacji wyników.

Algorytm początkowo wskazał aż 87 435 potencjalnych formacji . Poprzez serię filtrów i rygorystyczną inspekcję, listę tę zawężono do 78 prawdopodobnych kalder . Pięć z nich było znanych już wcześniej, co potwierdziło skuteczność przyjętej metody.

Mamy 73 „nowe” wulkany podmorskie

Nowo zidentyfikowane obiekty są niezwykle różnorodne. Znajdują się na głębokościach sięgających nawet 5 600 metrów , a ich średnice dochodzą do 20 kilometrów . 8 kalder znaleziono na grzbietach śródoceanicznych, 9 na łukach wyspowych, a aż 61 poza typowymi dla wulkanów miejscami, np. w podmorskich łańcuchach górskich.

Badacze wskazali siedem kalder o specyficznym położeniu i kształcie, sugerującym wysokie ryzyko. Powinny jak najszybciej zostać zbadane.

Czy wykryjemy więcej podwodnych wulkanów?

Testy wykazały, że nowy system ma trudności z wykrywaniem kalder o kształcie odbiegającym od okręgu , co mogło doprowadzić do pominięcia niektórych obiektów. Co ważne, badanie nie wykryło, czy nowe wulkany są aktywne. Naukowcy ostrzegają jednak, że nawet te uznawane za wygasłe, mogą po cichu napełniać się magmą i uaktywnić się w przyszłości.

Autorzy podkreślają, że ich badanie to dopiero początek. W miarę pojawiania się danych o wyższej rozdzielczości, baza ta będzie mogła być uzupełniana, co znacząco poprawi globalne bezpieczeństwo wulkaniczne. Projekt otrzymał wsparcie finansowe m.in. od Ministerstwa Edukacji Singapuru oraz AXA Research Fund.

Źródło: Nature , Science Alert

Nasza autorka

Magdalena Rudzka

Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.