FlashFeed

Pełny tekst

Spis treści:

Historia i ewolucja willi Borghese Pinciana

Kardynał i kolekcjoner, ale także uzurpator sztuki

Dziedzictwo Borghese w Luwrze

Arcydzieła rzeźby

Sześć twarzy geniuszu i realizmu

Dzieła renesansu

Dawna rezydencja rodu Borghese jest miejscem absolutnie unikatowym, gdzie dzieła sztuki nie są tylko wyizolowanymi z kontekstu eksponatami. Tamtejsza ekspozycja tworzy spójną i przejmującą narrację, idealnie komponując się przy tym z architekturą. Mimo upływu czterech stuleci, willa kardynała Scipione nadal realizuje jego pierwotny cel – zachowuje, prowokuje i ukazuje potęgę ludzkiego geniuszu.

Historia i ewolucja willi Borghese Pinciana

Na początku XVII wieku kardynał Scipione Borghese, siostrzeniec papieża Pawła V, postanowił przekształcić rodową winnicę na wzgórzu Pincio w luksusową willę podmiejską . Budowa rozpoczęła się w 1607 roku, a jej głównym celem od samego początku było stworzenie przestrzeni godnej eksponowania rosnącej w zawrotnym tempie kolekcji antyków i dzieł współczesnych.

Za wizję budynku odpowiedzialny był Flaminio Ponzio , który opracował projekt oparty na szkicach samego kardynała. Jako główny architekt tej ambitnej inwestycji, dążył do stworzenia struktury, która harmonijnie łączyłaby funkcję mieszkalną z galeryjną, wykorzystując obszerne sale i obfitość naturalnego światła. To właśnie ten czynnik miał kluczowe znaczenie dla optymalnej prezentacji rzeźb. Po śmierci Ponziego w 1613 roku, prace kontynuował jego asystent, Giovanni Vasanzio , który nadał fasadzie jej ostateczny bogato zdobiony kształt, integrując w jej strukturze liczne nisze, popiersia i płaskorzeźby.

Przestrzeń dla duchowego odpoczynku

Willa nie była pomyślana jako pałac miejski do stałego zamieszkania, a jako miejsce intelektualnej rekreacji . Każda z sal ekspozycyjnych została zaprojektowana jako odrębna scena, gdzie dekoracje sufitowe, inkrustacje podłogowe i obramowania okienne korespondują tematycznie z umieszczonymi w nich dziełami.

Pod koniec XVIII wieku książę Marcantonio IV Borghese zainicjował szeroko zakrojoną renowację pod kierunkiem Antonia Asprucciego , która nadała wnętrzom ich obecny neoklasycystyczny blask, nie naruszając jednak barokowego fundamentu ideowego. To właśnie wtedy w strukturę budynku włączono cenne antyczne mozaiki podłogowe , które do dziś stanowią jeden z najbardziej unikatowych elementów dekoracyjnych galerii.

Upublicznienie kolekcji Borghese

W 1902 roku państwo włoskie zakupiło willę wraz z parkiem i znaczną częścią kolekcji, kładąc kres prywatnemu władaniu rodu Borghese nad tym terenem i udostępniając te skarby szerokiej publiczności. Ostatnia wielka renowacja, zakończona w 1997 roku , przywróciła pierwotną kolorystykę tynków i zabezpieczyła bezcenne freski, pozwalając na odbiór architektury w formie niemal identycznej z tą, jaką podziwiali goście kardynała Scipione.

Kardynał i kolekcjoner, ale także uzurpator sztuki

Jako krewny papieża, Scipione Borghese dysponował niemal nieograniczoną władzą polityczną i finansową, którą z pasją i bezwzględnością wykorzystywał do gromadzenia piękna . Jego mecenat nie opierał się wyłącznie na wspieraniu artystów. Nierzadko był to proces balansujący na granicy prawa lub otwarcie je łamiący.

Jednym z najbardziej spektakularnych przykładów metod kardynała była konfiskata kolekcji Giuseppe Cesariego, znanego jako Cavalier d’Arpino . W 1607 roku, pod pretekstem niezapłaconych podatków i nielegalnego posiadania broni przez malarza, papież Paweł V nakazał przejęcie 107 obrazów z jego pracowni i natychmiastowe przekazanie ich swojemu siostrzeńcowi. W ten sposób do kolekcji Borghese trafiły wczesne arcydzieła Caravaggia , takie jak „Chory Bachus” czy „Chłopiec z koszem owoców”.

Jeszcze bardziej kontrowersyjna była historia obrazu „Złożenie do grobu” pędzla Rafaela . Dzieło to, zamówione przez Atalantę Baglioni dla kościoła w Perugii, było dla mieszkańców miasta obiektem niemal świętym. W 1608 roku, na zlecenie Scipiona, obraz został nocą wykradziony z ołtarza i wywieziony do Rzymu. Kiedy oburzony lud Perugii zagroził buntem, papież wydał dekret sankcjonujący kradzież, uznając obraz za „dar” dla kardynała, a miastu, w ramach rekompensaty, wysłano jedynie kopię dzieła.

Patron geniusza

Nie można jednak nie wspomnieć, że Scipione był również wizjonerem, który jako jeden z pierwszych dostrzegł geniusz młodego Gian Lorenzo Berniniego. Kardynał zapewniał artyście środki i prestiżowe zamówienia, a ten dostarczał rzeźb, które definiowały nową epokę. To dzięki tej współpracy powstały słynne grupy rzeźbiarskie, które do dziś stanowią serce galerii i są eksponowane w miejscach, dla których zostały pierwotnie zaprojektowane.

Dziedzictwo Borghese w Luwrze

Kolekcja, która przez dwa stulecia uchodziła za nienaruszalną, w epoce napoleońskiej przeżyła prawdziwy wstrząs. Książę Camillo Borghese, poślubiwszy siostrę Napoleona, Paulinę, znalazł się w trudnej sytuacji politycznej i finansowej. W 1807 roku Napoleon Bonaparte , pragnąc wzbogacić zbiory Luwru, zmusił swojego szwagra do sprzedaży znacznej części antycznej kolekcji rzeźb po cenie znacznie niższej od rynkowej.

W następstwie tej transakcji do Paryża wywieziono kilkaset obiektów – posągów, popiersi i płaskorzeźb. Wśród utraconych skarbów znalazł się słynny „ Szermierz Borghese ”, uznawany od XVII wieku za ideał męskiej anatomii w rzeźbie. Do Luwru trafiły także dzieła takie jak „Waza Borghese” i „Hermafrodyta Borghese”. Chociaż po kongresie wiedeńskim część dzieł zwrócono Włochom, większość rzymskich zabytków z tej sprzedaży do dziś stanowi trzon działu starożytności w paryskim muzeum.

Camillo Borghese, pragnąc zrekompensować straty i wypełnić puste miejsca w willi, zainicjował nowe wykopaliska archeologiczne w rodzinnych posiadłościach , co doprowadziło m.in. do odkrycia słynnych mozaik gladiatorów . Dzięki tym działaniom, mimo ogromnej straty na rzecz Francji, galeria pod koniec XIX wieku wciąż uchodziła za jedną z najbogatszych i najlepiej zbalansowanych kolekcji prywatnych na świecie.

Arcydzieła rzeźby

Rzeźba w Galerii Borghese nadaje ton całej narracji muzeum. Dzieła zgromadzone w tym miejscu reprezentują ewolucję formy, od dynamicznego i emocjonalnego baroku, po chłodną i idealistyczną estetykę neoklasycyzmu.

Gian Lorenzo Bernini

W swoich wczesnych pracach dla kardynała Scipione, Bernini zdawał się zacierać granicę między kamieniem a żywą materią. Każda z jego wielkich grup rzeźbiarskich w galerii jest studium ruchu i psychologii.

Największe dzieła włoskiego artysty, które są eksponowane w Galerii Borghese, to:

„Apollo i Dafne”,

„Pluton i Prozerpina”,

„Dawid”,

„Eneasz, Anchizes i Askaniusz”,

„Prawda odsłonięta przez czas”.

Antonio Canova

W 1805 roku Antonio Canova, jeden z czołowych rzeźbiarzy neoklasycyzmu, otrzymał zamówienie na portret Pauliny Bonaparte Borghese. Rezultat, „ Paulina Borghese jako Venus Victrix ”, do dziś budzi emocje.

Przedstawienie siostry cesarza jako nagiej bogini zwyciężczyni, spoczywającej na marmurowym szezlongu, było w ówczesnym Rzymie aktem odwagi obyczajowej. Canova wykazał się niezwykłym kunsztem w oddaniu miękkości materaca i poduszek, które wykonane z marmuru z Carrary, wydają się uginać pod ciężarem ciała modelki. Nic dziwnego, że ta wyjątkowa rzeźba stała się ikoną galerii.

Sześć twarzy geniuszu i realizmu

Galleria Borghese posiada unikatowy zbiór sześciu obrazów Caravaggia . Dzieła te pozwalają na prześledzenie dramatycznej ewolucji jego stylu – od świetlistych, manierystycznych początków, po mroczny, głęboko psychologiczny tenebryzm:

„Chory Bachus” – blada skóra i sine usta boga wina są świadectwem realizmu Caravaggia;

„Chłopiec z koszem owoców” – stanowi wczesną manifestację zainteresowania artysty ulotnością piękna i życia;

„Święty Hieronim piszący” – jest klasycznym przykładem barokowego memento mor i;

„Madonna z Dzieciątkiem i św. Anną” – to monumentalne dzieło, pierwotnie przeznaczone dla bazyliki św. Piotra , zostało odrzucone przez zleceniodawców z powodu zbyt „ludzkiego” przedstawienia świętej rodziny. Realistyczne postaci Marii i małego Jezusa depczących węża i obecność św. Anny o twarzy prostej kobiety były dla ówczesnego Kościoła zbyt radykalne;

„Jan Chrzciciel” – Caravaggio przedstawia Jana Chrzciciela nie jako ascetycznego świętego, a jako melancholijnego młodzieńca, co nadaje tradycyjnemu tematowi religijnemu niemal świecki wymiar;

„Dawid z głową Goliata” – to jedno z najbardziej przejmujących dzieł w historii sztuki. Dawid nie patrzy na swoje zwycięstwo z triumfem, a ze smutkiem i litością. Najbardziej poruszający jest fakt, że odcięta głowa Goliata nosi rysy twarzy samego Caravaggia. Obraz ten, namalowany pod koniec życia artysty, gdy był ścigany za morderstwo, uznaje się za jego wizualną prośbę o łaskę i przejmujący wyraz wewnętrznej męki.

Dzieła renesansu

Mimo barokowej dominacji, Galleria Borghese przechowuje dzieła renesansu , które stanowią o jej światowej randze:

Rafael Santi i „Dama z jednorożcem”,

Tycjan i „Miłość niebiańska i miłość ziemska”,

Correggio i „Danae”.

Nasz autor

Artur Białek

Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.

Pełny tekst

Spis treści:

Rzymskie podboje napędzały handel ludźmi

Imperium zbudowane przez niewolników

Niewolnictwo w Rzymie było częścią codzienności

Życie zaczynało się od wolności

Przyjaźń, która przetrwała niewolę

Według legendy historia Rzymu rozpoczęła się w 753 r. p.n.e ., gdy Romulus zabił swojego brata bliźniaka i założył miasto, które z czasem miało zapanować nad basenem Morza Śródziemnego. Ta potęga została zbudowana na niewolnictwie . Żadne współczesne przedstawienie świata rzymskiego nie pomija tej rzeczywistości, ale niemal wszystkie ją minimalizują . Choć pisarze i historycy uznają istnienie rzymskiego systemu zniewolenia, niewielu patrzy wprost w otchłań tego, jak rozległe, społecznie zakorzenione i brutalne było niewolnictwo w Imperium Rzymskim. Nie stanowiło ono jedynie części rzymskiej gospodarki – ono było rzymską gospodarką . Praca niewolnicza podtrzymywała każdy aspekt rzymskiego życia, od opieki domowej po pobór podatków.

Rzymskie podboje napędzały handel ludźmi

W miarę jak Rzym podbijał kolejne terytoria, rósł w siłę i znaczenie – a wraz z tym rosła także liczba ludzi zniewolonych . Jak głosi powiedzenia, zwycięzcy biorą wszystko, a w świecie starożytnym łupem byli również ludzie . Mieszkańców splądrowanych miast i zniszczonych gospodarstw – od Brytanii po Syrię – spędzano razem i sprzedawano jako własność handlarzom niewolników, którzy podążali za armią i czerpali zyski z rzymskich zwycięstw.

W 295 r. p.n.e. Rzymianie pojmali 1740 osób podczas zdobycia Perusii, dzisiejszej Perugii w Umbrii. Pokolenie później bitwa pod Agrigentum, krwawy początek I wojny punickiej, doprowadziła do zniewolenia 25 000 ludzi . Gdy Juliusz Cezar powrócił z podboju Galii w latach 50. p.n.e., twierdził, że zniewolił milion osób – była to przechwałka mająca świadczyć o jego ogromnej potędze. Liczba ludzi zniewolonych przez Rzymian rosła gwałtownie wraz z rozwojem imperium, podobnie jak liczba osób urodzonych w niewoli. Szacuje się, że w dowolnym momencie niewolnikami było około 30% mieszkańców imperium . Do czasu zamordowania Juliusza Cezara w 44 r. p.n.e. gospodarka i biurokracja Rzymu nie mogły już funkcjonować bez zniewalania ludzi. Imperium ugruntowane przez Augusta, prasiostrzeńca i dziedzica Cezara, przetrwało 500 lat w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego – i ono również opierało się na brutalnym ucisku ludzi. Oto najważniejsze miejsca ukształtowane przez pracę niewolniczą oraz często zapomniani ludzie, którzy ją wykonywali.

Imperium zbudowane przez niewolników

Wyobrazić sobie rzymskie miasto to wyobrazić sobie wspaniałe budowle : świątynie i fora, amfiteatry i termy, akwedukty i łuki triumfalne. Wzniesienie tak imponujących monumentów wymagało ręcznej produkcji milionów glinianych cegieł i dachówek. Marmur wydobywano w Grecji i Egipcie, transportowano przez Morze Śródziemne , a następnie rzeźbiono z niego kolumny i posągi – białe, polerowane lub malowane tak, by lśniły. Tę pracę wykonywali ludzie zniewoleni . Ludzie tacy jak Jader i Dativus, skazani w III wieku n.e. na niewolniczą pracę w kopalniach za to, że byli chrześcijanami, harowali bez nadziei w potwornych warunkach , wydobywając z ziemi kamień i metal. „Nasze kończyny poranione kijami, stopy skute kajdanami (…) głowy do połowy ogolone” – głosi list, który napisali do św. Cypriana, biskupa Kartaginy.

Cegły i dachówki wytwarzano masowo rękami niewolników w warunkach przypominających fabryczne – często przez kobiety . Niezwykła dachówka znaleziona w Pietrabbondante w południowych Włoszech nosi dwa odciski stóp celowo wciśnięte w schnącą glinę oraz podpisy dwóch kobiet o imionach Detfri i Amica, niewolnic Herreniusa, które żyły około 100 r. p.n.e.

Gdy amfiteatry, fora i świątynie zostały już zbudowane, trzeba było zapewnić im obsługę i utrzymanie. Tę pracę również wykonywali zniewoleni ludzie, nazywani „niewolnikami publicznymi” , ponieważ nie należeli do konkretnej osoby, lecz do miasta. Niewolnicy publiczni mogli być pomocnikami świątynnymi , którzy przygotowywali ofiary i czyścili ołtarze – jak Epagathus, sługa świątyni Juturny, bogini studni i źródeł, wspomniany na epitafium swojej trzyletniej córki Attii wraz z żoną Felicitas. Mogli też pracować przy spisie ludności albo jako kopiści dokumentów, jak Cornelius, zatrudniony w biurach niższych urzędników, oraz Laryx, który pracował w jednej z państwowych bibliotek w Rzymie. Akwedukty i fontanny w Rzymie utrzymywał specjalistyczny zespół 700 zniewolonych mężczyzn, wśród nich Hevodus, który poślubił Gavię i został upamiętniony w grobowcu swojej przyjaciółki Domitii Olympias. Hevodus każdego dnia czyścił rury, wymieniał uszkodzone fontanny i dbał o to, by woda w Rzymie nadal płynęła.

Obok niewolników publicznych, w każdym mieście, prowincji i kopalni rozległego imperium pracowała inna grupa zniewolonych mężczyzn, należących do samego cesarza . Cesarska służba cywilna była centralnie zarządzana z Palatynu w Rzymie przez urzędy nadzorujące finanse i biurokrację imperium. Imperium jako jednostka administracyjna nie mogło funkcjonować bez tych urzędów, które w całości obsadzali ludzie zniewoleni lub dawniej zniewoleni. Na szczycie hierarchii niektórzy z tych mężczyzn stawali się bogaci i wpływowi, choć nadal pozostawali niewolnikami, dzięki złożonemu mechanizmowi prawnemu zwanemu peculium . Peculium pozwalało zniewolonym mężczyznom kontrolować majątek i pieniądze , choć nigdy nie stawali się ich prawnymi właścicielami . Gdy zmarł Musicus Scurranus, zniewolony skarbnik prowincji Galii, pochowało go 16 zniewolonych służących, w tym dwóch kucharzy, lekarz oraz dwie osoby odpowiedzialne za jego kolekcję sreber. Jego życie było całkowicie wyjątkowe, a przynajmniej rzadkie, ponieważ to jedyny odkryty dotąd przykład tak ogromnego bogactwa osoby zniewolonej.

Bardziej reprezentatywne doświadczenie życia w cesarskim zniewoleniu można dostrzec w rzymskiej Kartaginie , na terenie dzisiejszej Tunezji, gdzie na cmentarzu obejmującym 1300 grobów spoczywają tacy ludzie jak Primus, nadzorca doręczycieli listów, a także mąż i ojciec, który zmarł jako niewolnik w wieku 102 lat . Albo Iustinus, sekretarz w należącej do cesarza kopalni złota, który zmarł bardzo młodo, mając zaledwie 15 lat . Życie cesarskiego niewolnika mogło być bardzo krótkie albo bardzo długie.

Zachowane listy cesarskiego urzędnika imieniem Septimianus dają nam wgląd w lekceważenie i nadużycia , których zniewolony biurokrata doświadczał ze strony miejscowych wolno urodzonych żołnierzy i magistratów. „Trwają przy tym samym nieposłuszeństwie i mówią, że nie będą zwracać uwagi na moje listy, nawet gdybyś ty sam do nich napisał” – skarżył się swojemu przełożonemu. Septimianus miał wydawać polecenia żołnierzom, ale nie potrafił zmusić ich, by go słuchali, ponieważ ostatecznie był niewolnikiem.

Przestrzeń między monumentalnymi budowlami rzymskiego miasta wypełniały sklepy i domy, w których pełno było ludzi zniewolonych . Wielkie rzymskie domostwa szczyciły się ogromną liczbą zniewolonych pracowników wykonujących wyspecjalizowane zadania. W dużych domach można było spotkać osoby pełniące najróżniejsze funkcje – od Stactes, mamki, której własny syn Atticus zmarł w wieku czterech lat, przez Exuperiusa, odźwiernego zniewolonego aż do 70. roku życia, po Aphrodisiusa, który odsłaniał zasłony. Graffiti i epitafia zachowują jedynie ułamek milionów istnień spędzonych w niewoli domowej . W niektórych domach przebywało po kilkaset zniewolonych osób , które zaspokajały potrzeby garstki wolno urodzonych arystokratów, lecz większość ich historii zaginęła. Jeszcze mniej widoczni są ci, których zniewolono w domach nienależących do elit albo na wsi. Dowody z rzymskiego Egiptu sugerują, że w rodzinach ze wszystkich warstw społeczno-ekonomicznych często znajdowała się jedna lub dwie osoby zniewolone, traktowane jako „żywe narzędzia zarządzania gospodarstwem domowym” .

Niewolnictwo w Rzymie było częścią codzienności

Spacer ulicami Rzymu oznaczałby spotkanie z niewolnikami niemal na każdym kroku . Zniewoleni mężczyźni w młynach wypiekali codzienny chleb Rzymu. Apulejusz, pisarz z II wieku, opisał ich wygląd w swojej powieści „Złoty osioł”: „czoła napiętnowane, stopy skute łańcuchami (…) upiornie ziemiści, z powiekami wyżartymi przez dymną ciemność palącego mroku”. Chleb wytwarzał dawniej zniewolony piekarz, którego plecy i kostki wciąż nosiły ślady batów i łańcuchów . Do dziś można przejść obok barów, w których sprzedawano zarówno wino, jak i zniewolone kobiety za równowartość zaledwie dwóch pensów, oraz obok warsztatów, gdzie dzieci pracowały dniem i nocą pod groźbą przemocy, wyrabiając biżuterię, tuniki i girlandy. Pagus, zawodowy jubiler wychwalany na epitafium za swoje umiejętności, zmarł jako niewolnik w wieku 11 lat. Nie ma zapisu, ile miał lat, gdy zaczął pracować, ale wiemy, że znaczna część zawodowo wyszkolonej ludności Rzymu urodziła się w niewoli , była szkolona od chwili, gdy tylko nauczyła się chodzić, i zmuszana do pracy przynoszącej zysk komuś innemu.

Niewolnictwo przenikało każdy aspekt rzymskiego życia i było równie nieuchronne jak powietrze , którym oddychali Rzymianie. Było tak codzienne, że żaden Rzymianin – zniewolony ani wolny – nie wyobrażał sobie życia bez niego, co ułatwiało ignorowanie przemocy stanowiącej fundament imperium. Podobnie jak na amerykańskim Południu przed wojną secesyjną, do zniewolonych dorosłych powszechnie zwracano się per „chłopcze” lub „dziewczyno” i odmawiano im prawa do posiadania własności, dzieci czy zawierania małżeństw. Za każdym razem, gdy archeolodzy odkrywają dokument sprzedaży zniewolonego dziecka – takiego jak Passia, sprzedana w wieku zaledwie pięciu lat żołnierzowi pracującemu w kopalni złota – zapis ten mówi o matce pozbawionej córki, rozdzierającej serce żałobie i małym dziecku pozostawionym samotnie w świecie.

Życie zaczynało się od wolności

Być niewolnikiem w Imperium Rzymskim oznaczało zostać odartym z podmiotowości i wystawionym na permanentną przemoc . Lekarz Galen, który przybył do Rzymu w II wieku, pisał o liczbie pacjentów, których opatrywał po tym, jak zranili sobie dłonie, bijąc swoich niewolników. Opisywał również, jak jego przyjaciele atakowali zniewolonych ludzi rylcami i mieczami, łamiąc im kości i pozbawiając ich oczu.

Każda osoba zniewolona w imperium mogła zostać skrzywdzona lub zabita według kaprysu tego, kto ją posiadał, a rzymscy senatorowie często wyobrażali sobie samych siebie jako „niewolników” tyranicznych, żądnych krwi cesarzy. W 319 r. n.e. cesarz Konstantyn zakazał celowego zabijania zniewolonych ludzi przez ich właścicieli, a czyniąc to, wyszczególnił sposoby, w jakie wolni niszczyli zniewolonych : kamieniami i kijami, przez powieszenie, truciznę, spalenie, zrzucenie z dachu, rzucenie dzikim bestiom na pożarcie albo zamęczenie na śmierć na torturach. Przez większą część historii Rzymu te formy przemocy wisiały nad każdą osobą zniewoloną.

Nic więc dziwnego, że nieliczni, którym udało się uzyskać wyzwolenie – wykupując wolność lub otrzymując ją za zasługi – świętowali je jako wielkie osiągnięcie . Nic dziwnego, że tak wielu wyzwoleńców upamiętniało siebie tak, jakby naprawdę zaczęli żyć dopiero w chwili wyzwolenia. Z Rzymu zachowały się dziesiątki epitafiów, w których mężczyźni tacy jak Marcus Aurelius Marcio szczegółowo opisują swoje wybitne kariery urzędnicze, niemal całkowicie wymazując życie sprzed wyzwolenia. Marcio, żyjący w II wieku n.e., zapłacił za to, by na jego epitafium wymieniono wszystkie pięć stanowisk, które zajmował po wyzwoleniu, w tym degradację z prokuratora całej prowincji do kierownika działu kostiumów w Koloseum. Nie wspomniał o latach pracy w niewoli. Dla niego życie zaczęło się wraz z wolnością . Dla wielu pełne życie nigdy się nie zaczęło: spośród 1300 osób pochowanych na cesarskim cmentarzu w rzymskiej Kartaginie – współpracowników Marcia – dwie trzecie zmarło w niewoli. Wolność była nagrodą z trudem wywalczoną przez nielicznych.

Przyjaźń, która przetrwała niewolę

Na koniec warto przytoczyć historię dwóch mężczyzn, którzy uzyskali wolność: Clarusa i Urbanusa. Spotkali się w I wieku n.e. na bloku aukcyjnym w Rzymie, gdzie sprzedawano ich jak towary podczas masowej sprzedaży. Najprawdopodobniej byli dziećmi pojmanymi w jednej z licznych wojen Rzymu. Zostali przyjaciółmi, gdy kupił ich ten sam człowiek . Przez lata pracowali razem w niewoli i razem zostali wyzwoleni. Pozostali razem jako „współwyzwoleńcy i najdrożsi towarzysze” aż do śmierci Clarusa. „Żaden dzień nie mógł nas rozdzielić poza tym jednym, fatalnym” – napisał Urbanus w epitafium Clarusa. Razem doświadczyli podporządkowania i upokorzenia sprzedaży jako własność. Razem znajdowali pocieszenie w swojej relacji, podporządkowali się na tyle, by zdobyć wolność, i razem zbudowali nowe życie jako wyzwoleńcy.

Urbanus i Clarus przypominają nam, że nawet w ogromnej i bezlitosnej instytucji rzymskiego niewolnictwa każdy rzymski niewolnik był człowiekiem , który kochał, cierpiał po stracie i zasługuje na pamięć.

Źródło: National Geographic